Louis is een jongen op die leeftijd waar de puberteit zich aankondigt maar nog niet aanwezig is. Hij zit op een katholiek internaat, net voor de tweede wereldoorlog. Door de strenge behandeling heeft hij een hekel aan de zusters die het internaat leiden maar is doordrongen van het streng katholieke ideeëngoed. Zijn aanleg voor dromen en fantaseren zorgen ervoor dat hij een eigen wereldje schept waarin hijzelf het belangrijkste personage is. Ridderlijkheid en onaantastbare morele waarden zijn het wapen bij uitstek tegen de buitenwereld. Toch sluipen allerlei vreemde invloeden zijn leven binnen. Hij merkt dat zijn kameraden zich meer en meer losrukken uit het fantasiewereldje en vervreemdt van hen. Over puberteit en seksualiteit heeft hij niet de minste informatie en begrijpt er dan ook niets van. Zijn opgroeien is nu niet meer te stuiten en gaandeweg verdwijnt het belang van het katholicisme uit zijn leven.

Het overgrote deel van zijn familie, onder andere zijn ouders, zijn aanhangers van het nationaal socialisme en Louis neemt hun ideeën over. Er is een merkwaardige parallel in zijn beleving van katholicisme en nationaal socialisme. Hij stort zich vol overgave op de leer van het nationaal socialisme en verheerlijkt hun voormannen zoals hij vroeger heiligen vereerde. Zoals de meeste adolescenten begint hij aan zichzelf te twijfelen en vreest dat hij in tal van zaken tekort komt. Om zijn drang naar zelfverwezenlijking te vervullen zoekt hij aansluiting en bevestiging, soms bij zijn vader, soms bij zijn moeder, soms bij de priester 'Kei' en uiteindelijk bij de Vlaamse Hitlerjugend. Maar ook dit is een tijdelijke fase en op een bepaald moment verdwijnt het stilletjes uit zijn leven. Na de oorlog wordt zijn familie het slachtoffer van de repressie maar weet eraan te ontkomen door contacten en relaties. Louis is op dit moment bijna volwassen en zijn geest is kritischer geworden. Hij ziet voor het eerst in dat hijzelf een deel is van deze wereld en dat hij al die tijd een plaats in de wereld heeft gehad.

Louis herschept de wereld tot ze beantwoordt aan zijn beeld ervan. Hij mythologiseert de elementen van de realiteit tot ze perfect passen in zijn mythologische beleving van het leven. Gaandeweg verdwijnt de drang om de maatschappij vorm te geven naar zijn wensen. Hij aanvaardt de wereld zoals ze is en gebruikt zijn mythologisering om een nieuwe wereld te scheppen, op papier. Het is niet verwonderlijk dat hij hier nood aan had. Hij houdt zich bezig met de meest verheven poëzie maar wordt dag na dag geconfronteerd met een grijze, grauwe, vuile werkelijkheid. Als blijkt dat ideologieën geen oplossing bieden, ook niet als hij ze aanpast naar zijn eigen wensen, wordt hij meer en meer gedwongen om de realiteit te aanvaarden. Dit verloopt bijna onmerkbaar. Hij houdt zich gewoon niet meer bezig met bepaalde zaken, ze verdwijnen gewoon.

De grote boodschap van dit boek is een wantrouwen tegen elke ideologie en waarheid en een algemene aanklacht tegen domheid en goedgelovigheid. De collaboratie wordt er weergegeven zoals ze waarschijnlijk was. De mensen beseften helemaal niet dat ze iets verkeerd deden. Dogma's werden klakkeloos aanvaard. Banale details uit het eigen leventje waren belangrijker dan datgene wat daarbuiten stond. Sterker nog, men hield zich niet bezig met wat buiten het eigen kringetje gebeurde. En vanuit die optiek kan ik eindelijk begrijpen hoe mensen ertoe kwamen om te collaboreren.

Dit boek is een meesterlijk stukje moraalpoëzie. Alles wat pretendeert onwrikbaar waar te zijn moet gewantrouwd worden, want al te vaak heeft men in naam van het Goede en de Waarheid de hel op aarde gebracht. Dit boek moedigt aan om zélf te denken en je niet te laten 'vangen' in de netten van makkelijk voorgekauwde waarheden.

Recensie door Chris Demeyere

Hugo Claus, Het verdriet van België, De Bezige Bij, 1983

Hugo Claus

Links

mailto:chris@chrisdemeyere.be