‘Paine was een visionair denker wiens ideeën uiteindelijk meer realiteit werden dan die van heel wat andere en bekendere revolutionaire wereldhervormers.’ Thomas Paine (1737-1809) komt in veel handboeken filosofie niet voor. De canonieke kaders van de filosofie blijken met nauwe conservatieve blik bepaald. Dirk Verhofstadt, die eerder dit jaar al een boek over John Stuart Mill publiceerde, introduceert Paine in zijn boek Het liberale denken van Thomas Paine op een heldere en overtuigende manier als politiek filosoof en ethicus. Verhofstadt schrijft een uitgebreid introducerend essay over het belang van Paine voor de huidige tijd. Na het essay van Verhofstadt volgen vertaalde fragmenten uit het oeuvre van Paine, zodat de lezer een indruk krijgt van de retorische kracht in ‘een eenvoudige taal die iedereen begreep’.

Paine was een autodidactische filosoof die zich met woord en daad inzette voor een betere wereld. Wij die leven in een vrije samenleving zijn allemaal dank verschuldigd aan Thomas Paine die het programma van de Verlichting op een grandioze manier vorm gaf. Hij was alles wat een Verlicht mens zou kunnen zijn. Paine was een kosmopoliet die geboren en getogen was in Engeland, in Amerika deel uit maakte van de onafhankelijkheidsoorlog en toen naar Frankrijk vertrok, waar hij deelnam aan de Franse revolutie en de Franse nationaliteit kreeg. Hij was een bevlogen criticus van onrecht, iemand die, om een anachronisme te gebruiken, door middel van piecemeal social engineering (Popper) de wereld beter probeerde te maken. Hij kwam op voor de sociaal zwakkeren door te pleiten voor zowel politieke als een breed assortiment aan sociale rechten.

Een belangrijk middel om voor hen op te komen was om alle mensen gelijke rechten te geven. Het boek The Rights of Man is van fundamenteel belang voor het rechtendiscours. Paine was een geducht tegenstander van het Ancien Regime met erfopvolging en privileges voor de aristocratie. In zijn sociale bevlogenheid en analyses van die sociale onrechtvaardigheid lijkt Paine op Karl Marx. Echter, Paine is een liberaal voor wie het individu de belangrijkste waarde is, vandaar de nadruk op rechten. Marx daarentegen stelt het individu ondergeschikt aan de groep.

De liberale denker Verhofstadt positioneert de vrijdenker Paine allereerst als een liberaal, waarmee Verhofstaft het hedendaagse liberalisme laat aansluiten bij de Verlichtingsidealen. Het liberalisme is in deze optiek een ideologie die opkomt voor individuele vrijheid en sociaal zwakkeren beschermt en ondersteunt. Daarmee krijgt het liberalisme een links gezicht, weg van de libertarische invulling met een singuliere nadruk op vrije markt en een conservatieve nationalistische teint. Verhofstadt schrijft: ‘Het ware liberalisme verbindt de vrijheid van de mens met rechtvaardigheid, individualisme met solidariteit, autonomie met verbondenheid.’ Ik ben benieuwd in hoeverre hedendaagse zichzelf als liberaal bestempelende politici zich zullen herkennen in het liberalisme van Paine en Verhofstadt.

De conservatief Burke was de ideologische tegenpool van Paine. Paine zette zich in zijn geschriften af tegen de ideeën van Burke die ‘afwijzend stond tegenover de Verlichting en zich frontaal keerde tegen het rationalisme en de religiekritiek en haar vertegenwoordigers. Hij hekelde de mensenrechten als abstracte boosdoeners, verdedigde een cultuur die was gevormd door traditie en geloof, en bleef voordstander van de aristocratie en een regeringsvorm waarbij de heerschappij in handen bleef van en kleine elite.’ Dit zijn conservatieve ideeën die nog steeds actueel zijn en waarvoor het nodig is om daar een heldere repliek op te geven. Paine is daarbij van grote hulp. Het grote probleem met conservatieven is de blindheid voor individueel leed. Paine heeft een grote gevoeligheid voor onnodig leed van individuen en wil hun lot verbeteren.

Hoewel Paine een fel tegenstander was van de monarchie is hij er tegen dat de afgezette Franse koning Louis XVI de doodstraf kreeg. Deze houding roept de verontwaardiging op van de Jacobijnen en Paine beland in de cel. Hij kruipt door het oog van de naald omdat de beulen het kruis op zijn celdeur, waarmee personen voor de guillotine werden gemerkt, over het hoofd zien. Verhofstadt somt een imposante lijst met Verlichte standpunten van Paine op, te mooi om niet integraal over te nemen:

‘Hij verzette zich tegen de slechte behandeling van vrouwen, hij kantte zich tegen de slavernij, hij was voorstander van gratis openbaar onderwijs, hij tekende een sociaal welvaartsysteem uit, hij stelde een soort internationale vredesorganisatie voor, hij wilde een pensioenleeftijd van 60 jaar, hij verwierp marteling en doodstraf, hij vond dat ieder mens recht had op een eerlijk proces, hij protesteerde tegen de gruwelijke behandeling van dieren, hij bestreed de feodale praktijk van het duelleren, hij had een plan om de armoede te bestrijden, hij kwam op voor handelsvrijheid, hij kantte zich tegen handelsprotectionisme, hij was voorstander van een systeem van progressieve belastingen, hij deed voorstellen voor een basisinkomen, hij verzette zich tegen religieuze onderdrukking, hij verwierp het kolonialisme, hij pleitte voor de onafhankelijkheid van de Zuid-Amerikaanse staten, hij kantte zich tegen het principe van een staatsgodsdienst, hij kwam op voor de vrijheid van meningsuiting, hij bestreed de ongelijke behandeling van mensen, hij kantte zich tegen het feodalisme, hij verwierp het middeleeuwse systeem van het eerstgeboorterecht, en hij verdedigde het algemeen stemrecht (zij het wel alleen voor mannen).’

‘Er zijn maar weinig politieke en filosofische denkers wier ideeën achteraf zo volledig in de praktijk werden omgezet,’ schrijft Verhofstadt. De Franse filosoof en tijdgenoot Condorcet, die wel het slachtoffer werd van de Jacobijnse furie, heeft een vergelijkbaar emancipatorisch optimistisch programma opgesteld in zijn, in de dodencel geschreven pamflet, Over de vooruitgang van de menselijke geest. Het zijn standpunten die niets aan kracht hebben ingeboet en die wereldwijd zouden moeten worden bepleit.

Het is hoopvol dat president Obama in zijn inaugurele rede Paine heeft geciteerd. Paine is ook degene die de term ‘United States of America’ heeft geïntroduceerd. Paine is een founding father van de moderniteit. Het zou toch mooi zijn als Paine het lichtend voorbeeld zou zijn voor Obama, weg van het nare kleingeestige neoconservatisme en de hechte band met bekrompen christelijke stromingen. De Verlichtingsidealen van Paine zijn op kleine eilandjes verwezenlijkt in een grote oceaan van onrecht. De bevlogenheid van Paine en diens gevoeligheid voor onderdrukking en onrecht kunnen een bron van inspiratie zijn vandaag de dag. Het is een verdienste van Dirk Verhofstadt dat hij deze Verlichtingsdenker uit de vergetelheid haalt en in het licht der rede plaatst.

Recensie door Floris van den Berg



Floris van den Berg is filosoof en publiceerde Filosofie voor een betere wereld.

Dirk Verhofstadt (red), Het liberale denken van Thomas Paine, Houtekiet, Antwerpen, 2009

Dirk Verhofstadt

Links

mailto:florisvandenberg@dds.nl