Dagelijks worden we via de media overspoeld met negatieve berichten over de islam. De eerste aanzet daartoe was op 14 februari 1989 toen Ayatollah Khomeini een fatwa uitsprak over de auteur Salman Rushdie. Die ‘fatwa’, een woord dat we voordien nauwelijks kenden, betekende een bevel ten aanzien van alle moslims in de wereld om de Britse schrijver van Indiase afkomst te vermoorden. ‘Ik deel de trotse moslimgemeenschap in de wereld mee dat de schrijver van het boek The Satanic Verses, dat zich keert tegen de islam, de profeet en de Koran en iedereen, die, kennis dragend van de inhoud ervan, betrokken is geweest bij de publicatie van het boek, ter dood zijn veroordeeld. Ik vraag alle moslims, waar dan ook, hen te executeren,’ zo verkondigde ayatollah Khomeini. De moordenaar zou een premie van drie miljoen dollar krijgen. De veroordeling had het effect van een mentale kernbom waarvan de giftige neerslag alle continenten bereikte. Rushdie zelf (over)leeft nog steeds maar de Italiaanse vertaler van zijn boek en zijn Noorse collega werden zwaargewond bij een aanslag, en de Japanse vertaler werd vermoord. De echte breuk kwam er na de terreuraanslagen van radicale moslims in de Verenigde Staten, Madrid, Londen en andere steden in de rest van de wereld, het wereldwijde moslimprotest tegen de Deense cartoons en de toenemende spanning binnen de multiculturele samenleving in het westen, in het bijzonder in Europa.

Niemand kan nog ontkennen dat het islamfundamentalisme vandaag een probleem vormt. Steeds meer radicale moslims, ook in onze contreien, verwerpen de liberale democratische grondbeginselen en onderwerpen zich aan hun ‘heilige teksten’ die ze strikt willen naleven. De goddelijke wet of sharia, als uitdrukking van de goddelijke bevelvoering, kan volgens hen niet veranderd of aangepast worden door mensen want zij is goddelijk en dus eeuwig en universeel. Deze visie brengt met zich mee dat orthodoxe moslims nooit een echte scheiding tussen geloof en staat kunnen aanvaarden. Deze stelling wordt trouwens met klem benadrukt door tal van imams. Islam betekent onderwerping en het woord moslim is afgeleid van muslimun wat zoveel betekent als ‘iemand die zijn ziel toevertrouwt aan Allah’. De gevolgen kennen we. In streng islamitische landen werd de koranische wetgeving terug ingevoerd en toegepast in het recht, en ook in het westen zien we steeds meer voorbeelden van praktijken die haaks staan op onze rechtstaat: verplichte klederdracht, gedwongen huwelijken, genitale verminkingen, verstotingen, eremoorden. Orthodoxe moslims beroepen zich hiervoor op de woorden van hun profeet. Maar had Mohammed het allemaal zo wel bedoeld?

Over die vraag schreef de Nederlandse filosoof en essayist Tom van Ewijk een intrigerend boekje onder de titel Maatschappij of Haatschappij. Daarin geeft hij een historische schets van het leven van de profeet Mohammed en de totstandkoming van de Koran. Die tekst is voor moslims dé standaard van alle wetten waarnaar elke gelovige zich moet richten. Ze bevat tal van regels die weliswaar een merkelijke verbetering inhielden tegenover de positie van de vrouw in de pre-islamitische periode maar nog steeds heel wat vrouwonvriendelijke elementen bevat. ‘Mannen zijn voogden over de vrouwen omdat Allah de enen boven de anderen heeft doen uitmunten’, zo staat in soera 4:35. Van Ewijk merkt op dat dergelijke misogynie ook voorkomt in de christelijke Bijbel, zoals in de brief aan de Korinthiërs van Paulus – volgens de auteur ‘de eerste christenfundamentalist – waarin staat dat ‘de man niet (is) geschapen om de vrouw, maar de vrouw om de man’. Het probleem zit volgens Van Ewijk niet in de oorspronkelijke teksten maar bij ‘de volgelingen met de meeste invloed (vrijwel altijd mannen)’. Die hebben de boodschap van Christus en Mohammed zodanig geïnterpreteerd en bijgevijld om hun eigen machtspositie te bestendigen en te vergroten, aldus de auteur.

Dat die oorspronkelijke boodschap nog zou meevallen ontkracht Van Ewijk zelf door erop te wijzen dat Mohammed niets veranderde aan wat hij noemt ‘het meest absolutistische patriarchaat te wereld’. En juist dat vormt het kernprobleem van de islam in onze tijd. Maar het is juist dat zijn volgelingen in de loop van de daaropvolgende eeuwen aan de initiële boodschap een flinke scheut fanatisme hebben toegevoegd. Zo leest men volgens de auteur in de Koran niets over de plicht voor vrouwen om zich in een niqaab of burqa te verhullen, of over ‘gedwongen huwelijken, kidnapping, vrouwenmishandeling (waaronder vrouwenbesnijdenis), eerwraak, verstoting, zoontjesdictatuur, intimidatie, discriminatie en dubbele moraal’. Sterker nog, dit zijn allemaal zaken die volgens de auteur ingaan ‘tegen de geest en de voorschriften van de Koran’. Nog erger is de hedendaagse interpretatie van fanatici om ongelovigen met geweld te bestrijden en desnoods te doden. De auteur stelt dat dit niet de oorspronkelijke bedoeling was van hun stichter, waarbij hij verwijst naar de tolerantie die moslims moesten betonen tegenover de ‘mensen van het Boek’ (christenen en Joden), en dat dit in de geschiedenis ook vaak het geval was, maar in soera 2:192-94 staat letterlijk ‘de ongelovigen doden en uitdrijven tot er geen vervolging meer is en de godsdienst alleen voor Allah wordt’.

Dat Mohammed het allemaal niet zo radicaal bedoeld zou hebben en dat men zijn uitspraken moet kaderen in de specifieke strijd die hij in zijn tijd moest leveren, is een betwistbare hypothese. Maar zelfs als ze juist zou zijn dan blijkt uit de geschiedenis hoe snel ze misbruikt werden. Zo wijst Van Ewijk op de Assassijnen die het doden van hun vijanden als hun heilige plicht zagen, iets wat hedendaagse fundamentalisten in de praktijk toepassen. Denk aan de salafisten, wahabisten en de leden van de Moslimbroederschap die steeds meer aanhang lijken te verwerven, ook in het westen. De auteur beseft dit ook en spreekt over ‘Allochtonië’, een ‘deelstaatje’ binnen Europa met mensen van islamitische achtergrond die een reeks waarden meedragen die ‘wezensvreemd (zijn) aan de westerse geest’. Toch relativeert de auteur een en ander. Zo wijst hij op het feit dat er steeds meer capabele bestuurders van allochtone afkomst zijn, dat integratie ook een cultuurverrijkend proces is en dat er een nieuw type moslimorganisatie opkomt ‘die niet gebaseerd is op het geloof noch door mollahs bedisseld wordt, maar uitgaat van democratische intenties’, waarbij hij verwijst naar Denemarken. Hij haalt Tariq Ramadan aan als een voorbeeld van iemand die tot een vergelijk wil komen tussen islam en democratie, maar hier vergist hij zich. Het discours van Ramadan is heel dubbelzinnig en wie zijn uitspraken goed leest, begrijpt dat hij niet het na te volgen voorbeeld is.

De auteur besluit met de uitspraak van Salman Rushdie dat de oorlog tegen het moslimterrorisme alleen kan gevoerd worden vanuit de moslimwereld zelf en niet tegen de moslimwereld. En dat het begin van de overwinning er pas zal zijn als steeds meer moslims het fundamentalisme verwerpen door uit te roepen: ‘Niet uit naam van ons!’ De essentie is inderdaad de acceptatie binnen de islamwereld van zelfkritiek, de verwerping van aloude dogma’s en de acceptatie van universele seculiere waarden. Maar dat betekent niet dat we in het westen intussen moeten stilzitten. Op de vraag of niet-moslims een rol kunnen spelen in die noodzakelijke verandering zei Irshad Manji, zelf een moslimgelovige en auteur van The Trouble with Islam, het volgende: ‘Absoluut. Jullie zijn ons geheim wapen. Zolang jullie weigeren te stoppen met vragen stellen over wat radicale moslims doen, worden moslims gedwongen om na te denken over een aantal zaken. Jullie moeten aan niemand toestemming vragen om kritische vragen te stellen over misstanden binnen de islam. De mullahs en imams kunnen de discussie niet stoppen en steeds meer moslims zelf zullen mee in discussie gaan en zich vragen stellen. Dat is waarom jullie zo belangrijk zijn. We hebben jullie nodig.’

Recensie door Dirk Verhofstadt

Tom van Ewijk, Maatschappij of Haatschappij, Aspekt, 2009

Tom van Ewijk

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be