‘Het gaat bij filosofie om het denken over het denken, het hoogst bereikbare is dat we minder bevooroordeeld zijn als we ons losweken van dingen die we doorgaans klakkeloos aanvaarden’, zo schreef de Nederlandse schrijfster en filosofe Désanne van Brederode. Loskomen van schijnbaar evidente zaken en bewust anders gaan leven, is ook de leidraad van de Nederlandse filosoof Floris van den Berg met zijn nieuw boek Filosofie voor een betere wereld. Daarin bepleit hij een universeel subjectivisme teneinde zoveel mogelijk individueel leed te verminderen en het geluk zoveel mogelijk te bevorderen. Zijn uiteindelijke doel is wel bijzonder ambitieus. Zo wil hij de wereld prettiger, rechtvaardiger, mooier, gelukkiger, gezonder, vrijer, diervriendelijker, welvarender en duurzamer maken. De auteur beseft dat dit hoog gegrepen is maar hij argumenteert dat er geen andere weg mogelijk is. Hij is ervan overtuigd dat we onze levensstijl drastisch moeten veranderen teneinde onderdrukking en uitbuiting van levende wezens maximaal te vermijden, en onze wereld te behoeden voor een ecologische nachtmerrie. Het is volgens hem dan ook dringend tijd voor actie en hij geeft daar op diverse vlakken zelf het voorbeeld voor.

Floris van den Berg baseert zich op het werk van de Engelse filosoof Jeremy Bentham, auteur van het boek An Introduction to the Principles of Morals and Legislation (1789) die begint met de stelling dat de natuur ervoor heeft gezorgd dat de mens onder de macht leeft van twee soevereine meesters, namelijk pijn en genot. Geluk, aldus Bentham, staat dan gelijk met het vermeerderen van het genot en het verminderen van de pijn. Het is een stelling die ook door andere filosofen wordt ingenomen maar die het doorgaans beperken tot mensen van een bepaalde natie of, in het beste geval, van de hele wereld. Floris van den Berg gaat echter veel verder en vergroot de morele cirkel tot alle levende wezens die kunnen lijden (dus ook tot dieren) en tot de toekomstige generaties, want ook zij kunnen lijden door handelingen die we vandaag stellen. Bij dieren is dat nog eenvoudig voor te stellen, het werd trouwens al uitvoerig behandeld door de Australische filosoof Peter Singer. De zorg voor toekomstige generaties komt veel minder voor. Hier maakt de auteur een duidelijke link met de ecologische beweging die zich radicaal keert tegen de manier waarop mensen vandaag omgaan met de natuurlijke grondstoffen.

De filosofie van het universeel subjectivisme vertrekt van een gedachte-experiment waarbij elke mens zelf mag bepalen hoe de samenleving wordt georganiseerd. Het is een theoretisch model dat geïntroduceerd werd door de Amerikaanse filosoof John Rawls. Die beschreef in zijn hoofdwerk A Theory of Justice zijn ‘sluier van onwetendheid’. Hierbij moeten mensen zich proberen voor te stellen dat ze niet weten wie ze op dit ogenblik zijn, of beter, dat ze niet weten hoe ze er aan toe zijn: arm of rijk, zwart of blank, man of vrouw, jong of arm, ziek of gezond, heteroseksueel of homoseksueel, enzovoort. In die oorspronkelijke positie moeten ze dan bepalen hoe de samenleving zou moeten georganiseerd worden en op welke manier men de beschikbare middelen gaat herverdelen. Floris van den Berg gebruikt dezelfde methode en vraagt de lezer om zich in te denken of hij zijn huidige positie zou willen inruilen met ‘iemand’ die in de slechtst mogelijke positie zit. Als men dit niet wenst, dan heeft men de morele plicht om die ‘iemand’ in die slechte positie te verbeteren. En met ‘iemand’ bedoelt de auteur niet alleen een medemens, maar alle levende wezens die pijn kunnen lijden, en zelfs de toekomstige generaties.

Dit klinkt wat theoretisch, maar Floris van den Berg geeft een reeks voorbeelden die zijn moreel denken ondersteunen. Stel, zo schrijft hij, dat je in een rolstoel zit. Dan zal je al snel willen dat de openbare ruimte zo is ingericht dat je in gebouwen en winkels kunt geraken. Of stel dat je een vrouw bent in Saoedi-Arabië. Dan zul je willen dat je als vrouw minstens evenveel rechten hebt als mannen. Stel dat je homoseksueel bent. Dan zal je willen dat de samenleving dat ook accepteert. Stel dat je een koffieboer in Ethiopië bent. Dan zal je willen dat je een eerlijke prijs krijgt voor je producten. ‘Waar het om gaat, is dat je altijd moet kunnen ruilen met de ander zonder dat er moreel iets verandert’, schrijft Floris van den Berg. Zo zal een beul niet in de schoenen van een slachtoffer willen staan, of een man die zijn vrouw slaat niet in die van zijn vrouw. ‘Als je de rollen in principe kunt omdraaien, dan is er moreel niets aan de hand.’ Aan de hand van deze voorbeelden en een reeks parabels die doorheen het boek veelvuldig aan bod komen, trekt de auteur de lezer stilaan maar zeker in het morele bad en dat is niet altijd comfortabel. Nog moeilijker wordt het trouwens wanneer hij de lezer uitlegt (en uitdaagt) dat hij of zij effectief iets kan doen. Net zoals Singer wijst Floris van den Berg er bijvoorbeeld op dat het uitgeven van geld aan luxeproducten moreel onverantwoord is omdat je met dat geld tal van mensenlevens zou kunnen redden.

En de auteur gaat steeds verder. Stel dat je een koe bent, zo vraagt hij de lezer. Zal je dan willen dat je in een heel beperkte ruimte wordt gekweekt om nadien te worden geslacht en opgegeten? Wie dit moreel onaanvaardbaar vindt – tenslotte kunnen dieren ook pijn lijden – kan maar één kant uit: stoppen met dieren eten. Floris van den Berg is dan ook een overtuigde vegetariër die zelfs zijn best doet om zoveel mogelijk afgeleide dierproducten zoals zuivel en eieren te vermijden (veganisme). Nogal wat lezers zullen dit een overtrokken houding vinden, maar consequent is het wel. De auteur gaat trouwens in tegen de manier waarop doorsnee mensen tegenover het vegetarisme aankijken en vraagt zich af of het eten van dierlijke lijken dan zo ethisch is? Voor hem is veganisme het logische gevolg van het toenemende morele bewustzijn en de verantwoordelijkheid die we als mens hebben ten aanzien van andere levende wezens. Zo wordt de cirkel van de moraal steeds meer uitgebreid. Denk bijvoorbeeld aan de slavernij die tot voor enkele eeuwen algemeen geaccepteerd werd, maar vandaag unisono wordt afgekeurd. Floris van den Berg keert zich dan ook voluit tegen de bio-industrie en de destructie door mensen van fauna en flora. Zo komt hij tot een laatste stap: stel dat je pas ter wereld komt over 500 jaar. Hiermee plaatst hij de toekomstige mensen evenzeer binnen de morele cirkel en keert hij zich tegen het huidige economische systeem dat hij omschrijft als ‘moreel verderfelijk, verkwistend en vervuilend’.

Wat is dan de oplossing? Consuminderen, het instellen van een ecoquotum (iedereen krijgt jaarlijks recht op een bepaalde ecologische voetafdruk) en het nemen van stappen ‘die samen een revolutionaire, maar vreedzame, ecologische ommekeer kunnen teweegbrengen’. Het zijn bijzonder ingrijpende maatregelen en de vraag stelt zich of ze realistisch zijn. In elk geval ontbreekt het Floris van den Berg niet aan ambitie, bevlogenheid en goede bedoelingen. Hij noemt zichzelf een liberaal en plaatst zich met zijn denken in de school van Martha Nussbaum. Zijn bezorgdheid voor het lot van elk individu, los van groepsbelangen en tradities, benadrukt dit. Filosofie voor een betere wereld is echter geen vrolijk boek. Op het einde geeft de auteur toe dat hij cynisch is en met alle informatie waarover hij beschikt onmogelijk optimistisch kan zijn. ‘Of zal de techniek voor uitstel zorgen?’ schrijft hij. Dat lijkt me het belangrijkste dat Floris van den Berg onderschat, namelijk het vermogen van mensen om moeilijke problemen op te lossen, de menselijke creativiteit die zorgde voor tal van middelen om de wereld te verbeteren, de onmiskenbare successen ook die de voorbije jaren op het vlak van milieu geboekt werden. Maar toegegeven, de weg is nog lang, de problemen huizenhoog en het bewustzijn van mensen over deze problemen onstellend klein. Goed dus dat een jonge filosoof ons wakker schudt.

Recensie door Dirk Verhofstadt

Floris van den Berg, Filosofie voor een betere wereld, Houtekiet, 2009, 314 p.

Floris van den Berg

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be