Er hing al een hele tijd een verdacht geurtje in de lucht, maar na het ontslag van bisschop Vangheluwe is het zo stilaan wel tot iedereen doorgedrongen, er is iets rots aan het rijk Gods. De kloof tussen de boodschap van Jezus en het gedrag van de clerus is zo groot geworden dat je echt geen nieuwe Luther moet zijn om een herbronning te eisen. Philip Pullman geeft in zijn recentste boek, een bijzonder originele en eigenzinnige hervertelling van het leven van Jezus, alvast een voorzet.

Het opmerkelijkste aan Philip Pullmans De goede man Jezus en de schurk Christus is ongetwijfeld dat hij Maria in haar stal in Betlehem een tweeling laat baren in plaats van dat ene met de zonden der mensheid beladen uk. Terwijl de flink uit de kluiten gewassen Jezus aan de borst zuigt, ligt de miezerige Christus te dutten in de kribbe en zo worden beiden aangetroffen door de herders en de drie wijzen uit het oosten. Nu denken wij al vlug dat dit toch wel heel ver gaat, maar met zijn tweeling sluit Pullman naadloos aan bij het geloof van de eerste Christenen die Christus en de Antichrist samen op de wereld lieten komen. Door de eeuwen heen is die Antichrist een heuse duivel geworden, maar oorspronkelijk was dat dus gewoon een tweelingbroer die de woorden van Jezus een perverse draai gaf waardoor ze misschien niet meer helemaal waren wat broerlief bedoelde, maar wel in lekker hapklare brokken voor het grote publiek werden opgediend.

Net hetzelfde doet Pullman met zijn Jezus en Christus. Met de jaren groeit de eerste immers uit tot een passioneel redenaar die vooral een ethische boodschap heeft, terwijl de tweede een bijzonder rationeel denkende machtswellusteling blijkt die wonderen en parabels verlangt om de boodschap beeldend te maken voor de armen van geest en zo te kunnen bijdragen aan het ontstaan van een kerk. Maar zo heeft Jezus het niet begrepen. Hij ziet niets in die hocus pocus en zit liever te hongeren en te bidden in de woestijn dan de hort op te gaan met een zak mirakels.

Van zo gauw Jezus zijn openbaar leven aanvangt krijgt Christus bezoek van een mysterieuze vreemdeling die hem opdraagt alles wat zijn broer doet en zegt te noteren voor het nageslacht. Regelmatig duikt deze vreemdeling weer op en geeft hij Christus de raad ook neer te schrijven wat Jezus niet doet. Je moet de daden en woorden interpreteren en van verhalen voorzien, zegt hij, want alleen zo zal het klootjesvolk de ware betekenis van Jezus’ boodschap begrijpen. “Door te schrijven over dingen zoals ze zouden moeten zijn laat je de waarheid doordringen tot de geschiedenis,” legt hij uit, “Je bent het woord van God”. Christus pruttelt aanvankelijk nog wat tegen, meer voor de vorm dan uit overtuiging, maar gaat dan ijverig aan de slag. Dat Jezus liever geen Messias genoemd wordt, verzwijgt hij wijselijk en een van zijn beste vondsten vindt hij het moment waarop hij Jezus Petrus zijn rots laat noemen waarop hij zijn kerk zal bouwen. Ah, denkt hij, hiermee laat ik mijn broer de stichting van een kerk beëdigen, terwijl Jezus in Pullmans boek iedere organisatievorm afwijst.

Philip Pullman is wereldberoemd geworden met de His Dark Materials-trilogie, fantasy die in een parallel universum speelt en een openlijk antireligieuze ondertoon heeft. God is er een ouwe seniele man en de kerk een onderdrukkende organisatie die omvergeworpen dient te worden, wat Pullman vooral in de V.S. op heel wat extraliteraire en dus ook irrelevante kritiek is komen te staan. Van zo’n man moet dus geen stichtende Christelijke literatuur verwacht worden, en dat is De goede man Jezus en de schurk Christus dan ook niet. Het is wel een boek dat aantoont hoe de oorspronkelijke, ethische boodschap van Jezus in een verhaal gegoten is dat dienstbaar gemaakt kon worden aan een kerk. “Dit is een verhaal”, staat er op de achterkant van het boek en dat is heus niet alleen omdat Pullman bang is dat men zijn boek als blasfemie bij Rushdie’s Duivelsverzen zou onderbrengen. Nee, de auteur wou de kracht van georganiseerde verhalen aantonen en het verhaal van het Christendom is wellicht een van de sterkste ooit verteld.

En zo construeert Christus zich dus een eigen Jezus bij elkaar. Hij laat een ster stilstaan boven de stal, verwijdert zichzelf uit het verhaal en laat af en toe een engel op zijn bazuin blazen. En mirakels natuurlijk, die heeft hij nodig, want waarover zou men een millennium later immers moeten schrijven en schilderen als die er niet zouden zijn? Maar er is meer nodig, aldus de vreemdeling tijdens zijn zoveelste bezoek. Het woord Gods moet een climax kennen en daarvoor moeten soms offers gebracht worden. “Begrijp je dat het nodig zou kunnen zijn om één man te laten sterven zodat velen kunnen leven?” vraagt hij, en Christus beseft dat de kerk een martelaar nodig heeft. Jezus moet een glorieuze dood sterven en op zijn lijk zal een ijzersterke kerk gebouwd worden. Christus, zo besef je dan, werd ook wel eens Judas genoemd.

“Zodra mensen die denken dat ze optreden namens God aan de macht komen, of het nu in een gezin is, een dorp, Jeruzalem of Rome, neemt de duivel bezit van hen,” laat Pullman zijn Jezus zeggen. Met de ethische boodschap van deze figuur lijkt hij in feite wel te kunnen leven, meer moeilijkheden heeft hij met het Rome dat er door anderen uit geconstrueerd is. En hier komt die vreemdeling in het vizier. Die perfide op de macht beluste buitenstaander die alleen maar kan verwijzen naar Paulus, de man die de kerk vormgaf. In een interview in The Guardian weidde Pullman trouwens uit over deze figuur. “Wanneer je de brieven van Paulus vergelijkt met de evangelies,” merkte hij schrander op, “zie je dat de evangelisten het over ‘Jezus’ hebben, terwijl Paulus altijd over ‘Christus’ schrijft. Paulus was niet geïnteresseerd in zijn leven, hij wou aan de haal gaan met zijn betekenis na de dood”.

De Katholieke Kerk is het rechtstreekse resultaat van Paulus’ scheppingsdrang, en het hoeft dan ook niet te verbazen dat Pullman zo zijn bedenkingen heeft bij de recente golf schandalen waardoor deze overspoeld wordt. “Ze is met haar broek op haar enkels betrapt, nietwaar,” lacht hij in hetzelfde interview, “en dat in meer dan een betekenis. Dat hadden ze niet zien aankomen. Het idee dat de clerus op het matje geroepen zou worden om zich te verantwoorden was hen totaal vreemd. Maar dat is wat je krijgt in een organisatie die haar autoriteit legitimeert op basis van waarheden die niet in vraag mogen gesteld worden.” Veel van de problemen ziet hij trouwens niet alleen voortvloeien uit de gesloten structuur van de kerk, maar ook uit het celibaat dat een levenslange onderdrukking van een van de belangrijkste menselijke noden oplegt, waar dan de zwakkeren van onze samenleving de dupe van worden. “Ach,” besluit hij, “Ik wou dat die verdomde organisatie van de aardbodem verdween”.

Heel wat beter botert het tussen Pullman en de Britse Anglikaanse kerk, zowat de progressiefste Christelijke kerk ter wereld, waar priesters mogen huwen en homo’s en vrouwen volledig aanvaard worden. Pullman schreef zijn boek trouwens op instigatie van Rowan Williams, de aartsbisschop van Canterbury. Deze vroeg hem ooit waarom zijn kerk niet voorkwam in His Dark Materials en de schrijver zette zich meteen aan het werk. Hoezeer Williams wel verschilt van de doorsnee Katholieke bisschop mag blijken uit de positieve recensie die hij over Pullmans boek schreef en waarin hij het prijst omwille van zijn waarschuwing tegen machtsconcentratie, al voegt hij er natuurlijk meteen ook aan toe dat de Bijbel stukken beter is dan Pullman, wat wij dan weer zouden durven tegenspreken.

Recensie door Marnix Verplancke

Deze recensie verscheen eerst in ‘Uitgelezen’, de boekenbijlage van De Morgen.



De controverse

Nog voor Philip Pullmans De goede man Jezus en de schurk Christus in de boekhandel lag, zat het spel al op de wagen. De auteur ontving louter op basis van de titel tientallen dreigbrieven. Hoe durfde hij Christus een schurk te noemen was de algemene teneur en de briefschrijvers wensten hem een eeuwig verblijf in de hel toe, wat bij Pullman dan weer de laconieke opmerking losweekte dat zij daar gelukkig niet over te beslissen hadden. Maar ook het boek zelf bevat heel wat stellingen waar een gelovig christen zou over kunnen struikelen. Zo ontdoet Pullman het leven van Jezus van al zijn bovennatuurlijke details. De engel die Maria zwanger maakt klimt in de gedaante van een mooie jongeling door het raam naar binnen en de heiland die uit deze voor de ‘maagd’ niet eens zo onprettige ervaring voortspruit blijkt een tweeling te zijn, Jezus en Christus. De ster en de engel bij de geboorte doet Pullman af als onzin, net zoals alle mirakels. Bij de wonderbaarlijke broden- en vissenvermenigvuldiging had gewoon ieder zijn eigen eten mee en de ‘kreupelen’ en ‘melaatsen’ klagen steen en been dat Jezus mensen vindt die aan zijn spelletje willen meewerken, doen alsof ze kunnen lopen en daardoor de hele bedelcommercie om zeep helpen. In het Nieuwe Testament is er regelmatig sprake van hoeren. Jezus verkiest deze gevallen vrouwen zelfs boven de witgekalkte graven van de Farizeeërs. Pullman gaat in deze nog een stapje verder, want wanneer Christus meegaat naar het huis van een hoer is het niet alleen om zijn voeten te laten wassen en nadien af te drogen met haar haar. Misschien het schandaligst van al zal voor een devoot Christen de bewering zijn dat Jezus net voor zijn dood zijn geloof verloor en het laatste avondmaal, toch de kern van de eucharistieviering, een verzinsel is, net zoals de hele verrijzenis trouwens. Jezus was dood en hij bleef dood, en de man die men nadien voor de verrezen Jezus hield was gewoon zijn broer Christus.

Philip Pullman, De goede man Jezus en de schurk Christus, vertaald door Joris Vermeulen, De Bezige Bij, 192 p., 18,90 euro.

Philip Pullman

Links

mailto:marnixverplancke@skynet.be