Sinds Frankrijk en Nederland ‘neen’ zegden tegen de Europese Grondwet is het op Europees vlak bijzonder stil geworden. Te stil, als we de Belgische premier Guy Verhofstadt mogen geloven. In een opvallende toespraak voor het Europees parlement te Brussel heeft Verhofstadt voor de vlucht vooruit gepleit. De reflexieperiode heeft volgens hem niets opgeleverd. De oorverdovende stilte rond het Europees project werkt verlammend. Er moet opnieuw werk gemaakt worden van de ratificatie van de grondwet en de Europese integratie.

Verhofstadt heeft reeds eerder in zijn manifest De Verenigde Staten van Europa de vinger op de wonde gelegd. Het is typerend voor hem: op het juiste moment, in moeilijke omstandigheden, met doorgronde ideeën de forcing voeren. Als iedereen in het peloton slaapt, kromt hij de rug en demarreert. Het doet denken aan de tijd toen hij de liberale partij op sleeptouw nam, de burger een gezicht gaf in zijn manifesten en de weg naar regeringsdeelname voorbereidde. Hij kiest nu ook op Europees niveau voor deze strategie. Het stoort hem de jongste tijd mateloos dat Europa in zijn crisis blijft vastzitten, dat men liever voor het afwachten en de besluiteloosheid kiest, eerder dan verder te bouwen aan de uitbreiding van de Europese Unie en de versterking van de politieke macht.

De eerste opdracht volgens de premier voor de Verenigde Staten van Europa is het ontwikkelen van een gemeenschappelijke strategie die een antwoord biedt op de twee grote sociaal-economische uitdagingen waarmee Europa kampt: de globalisering en de vergrijzing. De EU wordt door een te zwakke economische groei en een te hoge werkloosheid geteisterd. En daarop komt er nu geen afdoende antwoord. Het nieuwe Europa zal ook zijn inspanningen op het vlak van onderzoek en ontwikkeling moeten verhogen. Eén Europese ruimte van justitie en veiligheid is nodig om de grensoverschrijdende criminaliteit beter aan te pakken. Tenslotte ziet Verhofstadt een gezamenlijk leger en één buitenlands beleid. Dat Europa tijdens de Irak-oorlog nooit met één stem kon spreken, is nog altijd voor hem een doorn in het oog.

Ondanks de mokerslag die Europa kreeg na de afwijzing van Nederland en Frankrijk van de Europese Grondwet, is wat nu gebeurt zeer nefast voor de verdere Europese ontwikkeling. Bovendien begrijpt hij niet dat de reflectieperiode nog wordt verlengd omdat er verkiezingen zijn in Nederland en Frankrijk, of dat er een nieuw voorzitterschap op komst is. Gewenning en slijtage krijgen helaas de overhand. En Verhofstadt spaart in zijn analyse de nationale leiders van die landen niet. Ze hebben al te lang bij de bevolking een te negatief beeld van de EU opgehangen. Europa was een Kafkaiaanse bureaucratie, een geldverslindende machine. Ouderen, die de tweede wereldoorlog nog meemaakten, beseffen nog wel dat alleen een stevig Europa tot langdurige vrede, vooral in de Balkan en de nieuwe democratieën in de gewezen Sovjet-Unie, kan leiden. Maar jongeren lopen niet warm voor het Europees project. Ze studeren aan andere universiteiten, genieten van Europese onderwijsprojecten, zoals Erasmus, voor hen is Europa een evidentie. Té evident, misschien.

Verhofstadt zoekt de oorzaken van het falen in de angst bij de mensen. Angst voor het verlies van werk in een groter Europa, door de toestroom van goedkope Oost-Europese arbeidskrachten naar het Westen. Angst voor het afbrokkelen van de sociale zekerheid. Verder leeft er angst voor het verlies van de eigen identiteit in het grotere geheel. Tenslotte is er de gerechtvaardigde angst voor een toename van de criminaliteit. Oost-Europese bendes die onze contreien komen onveilig maken. Angst voor terrorisme en fundamentalisme. Ondanks deze twijfels en angst gelooft Verhofstadt in een sterk Europa dat goed en efficiënt werkt. Geen Europa dat enkel op papier zijn grenzen openstelt, maar de burger een project biedt dat aanspreekt en inspireert.

Politiek kiest Verhofstadt voor een Europese federatie, een politiek Europa op basis van een communautaire en federale sokkel. Een politieke instelling die op basis van een grondwet, haar lidstaten respecteert in hun autonomie en bevoegdheden, maar die op haar eigen terrein een autonome actie ontwikkelt. En dit betekent voor Verhofstadt: niet meer met de remmen dicht rijden. De Belgische premier wil ook dat de unanimiteitsregel bij beslissingen wordt afgeschaft of tot een strikt minimum wordt beperkt. Hij pleit niet voor de weg van de harmonisering waarbij voor alle landen absolute waarden worden opgelegd. We moeten volgens hem eerder de weg van de convergentie nemen, met het vastleggen van bandbreedtes, maxima en minima waarbinnen elke lidstaat zijn economie kan moderniseren. Daarbij verwijst hij naar de invoering van de euro, die er niet was gekomen zonder een sterke communautaire motor.

Daarom wil Verhofstadt dat er een initiatief komt om de zogenaamde Eurogroep te versterken omdat een gezamenlijke aanpak met 25 landen blijkbaar onmogelijk is. Met dien verstande dat niemand uit die groep kan uitgesloten worden. Blijft uiteindelijk de vraag wat er met de Europese grondwet moet gebeuren. Het opzij schuiven van de grondwet? De goeie stukken eruit pikken? De keuze van de referenda volgen, dus minder Europa? Voor Verhofstadt is er maar één optie: doorgaan met de ratificatie van de grondwet. Elk land heeft het recht zich over de grondwet uit te spreken. Tegenover tweemaal “neen” in Frankrijk en Nederland staat er immers vijftien keer ‘ja’ in andere Europese landen. Verhofstadt is van mening dat de landen die de ratificiatie stopzetten, ze uit democratisch oogpunt opnieuw moeten opstarten. En daarvoor is er politieke moed nodig.

Recensie door Bert Cornelis

Guy Verhofstadt, De Verenigde Staten van Europa, Houtekiet, 2006

Guy Verhofstadt