Sinds de gewezen vice-president en Nobelprijswinnaar voor de Vrede Al Gore zijn film An Inconvenient True uitbracht, beseft zowat iedereen de ernst van de klimaatopwarming. Met zijn film bereikte Gore bereikte miljoenen mensen met de boodschap dat de klimaatcrisis de toekomst van de menselijke beschaving bedreigt en dat zij opgelost moet en kan worden. Momenteel werkt hij aan een vervolg, een boek en een film, onder de titel Our Choice waarin hij zal uitpakken met een alomvattend plan dat de klimaatcrisis zou moeten oplossen. Dat zal ook nodig zijn zoals we ook kunnen lezen in het indrukwekkende Het klimaatboek. Pleidooi voor een ecologische omslag van Els Keytsman en Peter Tom Jones. Die wezen reeds in 2007 op de noodzaak om de uitstoot van de broeikasgassen drastisch te verlagen. Belangrijk was ook hun terechte opmerking dat het hier niet enkel om een ecologisch probleem gaat maar dat het ook een morele kwestie, een zaak van sociale rechtvaardigheid. ‘Het zijn de regio’s die het minst broeikasgassen uitstoten die het snelst in de problemen komen, zoals zwart Afrika en de grote delta’s, zoals in Bangladesh’, aldus de auteurs en dat is een bijzonder ongemakkelijke waarheid waar elke mens, in het bijzonder elke politicus, een verantwoordelijkheid draagt.

Dat de opwarming van de aarde niet enkel een milieuprobleem is, wordt ook goed beschreven in het boek De klimaatoorlogen van de Duitse hoogleraar en publicist Harald Welzer waarin hij omstandig uitlegt waarom er in de 21ste eeuw zal gevochten worden. Het is een scherpe analyse van de gevolgen van de wijziging van het klimaat gekoppeld aan de menselijke attitudes waarbij de auteur vaak terugkoppelt naar de filosofische en sociologische visies van ondermeer Hannah Arendt, Norbert Elias en Zygmunt Bauman. Op de cover van het boek staat de intrigerende foto van de geraamte van een schip midden in de woestijn. Het betreft de restanten van het Duitse slavenschap Eduard Bohlen die 100 jaar geleden (op 5 september 1909) aan de grond liep voor de Namibische kust. Namibië was een vroegere kolonie van Duitsland en heette toen Duits Zuidwest-Afrika. Toen de inheemse bevolking, de Herero en de Nama in opstand kwamen, begon de Duitse generaal Lothar Von Trothar met een ware genocide. Hij stuurde de bevolking de woestijn in en liet de waterputten bewaken, waardoor ze massaal stierven van dorst. Daarnaast gebruikte de generaal ook concentratiekampen en werden krijgsgevangenen als slaven verkocht. Welzer ziet deze vernietigingsoorlog als ‘een blauwdruk voor toekomstige volkerenmoorden’. Sindsdien is de woestijn ruim 200 meter in zee geschoven zodat het scheepswrak nu als een macaber monument letterlijk in het zand ligt.

Het wrak staat ook symbool voor het buitensporige geweld dat toen reeds door rijke landen gebruikt werd om grondstoffen uit arme landen in handen te krijgen. Daar bovenop komt nu dat met de opwarming van de aarde ‘steeds meer mensen steeds minder basisvoorwaarden hebben om te overleven’. En dat zal niet alleen zorgen voor massa-emigratie naar rijke landen maar tevens voor ‘gewelddadige oplossingen voor vluchtelingenproblemen’. Het is een fenomeen dat we vandaag al kennen. In tal van landen, vooral in Afrika, zijn er bloedige conflicten waarvan talloze mensen het slachtoffer zijn. Tienduizenden anderen ontvluchten hun land van herkomst omwille van oorlog, geweld, honger of gewoon gebrek aan perspectief en proberen op alle mogelijke manieren naar de VS of Europa te komen waar ze dan asiel aanvragen of gewoon ondergedoken leven. De rijke landen proberen op hun beurt om hun buitengrenzen af te sluiten en een strikt asielbeleid te voeren waarbij men zelfs overgaat tot het opsluiten van die mensen in gesloten centra en tot gedwongen repatriëringen. Onlogisch is dat niet want ze beseffen heel goed dat ze niet alle armen van de wereld kunnen opvangen, anders zou hun sociaal en maatschappelijk systeem als een kaartenhuisje in elkaar stuiken. Waar ze evenwel weinig of geen oog voor hebben dat zijn de echte oorzaken waarom mensen vluchten en asiel aanvragen, en die staan in dit boek pijnlijk en gedetailleerd beschreven.

Welzer geeft het voorbeeld van Soedan (en de regio Darfur), volgens hem ‘het eerste geval van een door oorlog geteisterd land waarvan zeker is dat klimaatveranderingen een oorzaak voor het geweld en de burgeroorlog vormen’. Daar woedt een strijd tussen de kleine boeren die hun land bewerken en nomadische veehouders die de weiden nodig hebben om hun dieren op te laten grazen. Door de opwarming van de aarde verdwijnt evenwel het vruchtbaar land wat leidde tot een moorddadig conflict om te overleven. Het land telt dan ook 5 miljoen vluchtelingen ondermeer omdat milities hun dorpen en bossen in brand staken. Maar niet alleen arme landen worden getroffen, ook armen in het rijke Noorden. Denk aan de orkaan Katrina die New Orleans bijna volledig onder water zette waardoor vooral de zwarte arme bevolking die niet de middelen had om op tijd weg te vluchten. Ook dat leidde tot een escalatie van geweld. Het leek wel of José Saramago’s boek De stad der blinden realiteit werd: de mensen waren er aan hun lot overgelaten en volgens getuigenissen heerste er een sfeer van geweld, met vuurgevechten en verkrachtingen tot gevolg die slechts door 65.000 leden van de National Guard kon ingetoomd worden.

Een dergelijke gedisciplineerde ordemacht hebben ze in Afrika echter niet. Daarom is Afrika ook het ‘meest kwetsbare continent voor wat betreft de klimaatgevolgen’, aldus Welzer. Hij neemt het historische voorbeeld van de theocratie op het Paaseiland die rond 1500 een bloeitijd kende maar uiteindelijk ten onderging door ‘een fatale roofbouw op hun ecologische hulpbronnen’. In hun aanbidding van de goddelijke stamhoofden kapten ze alle bomen weg zodat er finaal geen hout meer over was en wat uiteindelijk leidde tot een afschuwelijke oorlog zodat het gebied in 1872 nog maar 111 bewoners telde. ‘Ecocide’, zo benoemt Welzer deze gebeurtenis. Maar de oorzaak kan naast politieke, sociaal-historische en religieuze factoren ook een combinatie van ecologie en demografie zijn zoals in Rwanda, het land in Afrika met de hoogste bevolkingsdichtheid en bevolkingsaangroei die er op vijf jaar tijd voor zorgde dat het gemiddelde stuk boerengrond dat een persoon te beschikking had, daalde van 800 m² naar 530 m². Uiteindelijk werden bijna een miljoen mensen afgeslacht met machetes.

‘Er bestaat een nauw verband tussen armoede en geweld’, aldus Welzer die schrijft dat tegen 2050 meer dan een miljard mensen een gebrek aan drinkwater zullen hebben, terwijl elders megasteden door de stijging van de zeespiegel zullen overstromen. Hij voorspelt dat er tegen 2050 tussen 50 en 200 miljoen ‘klimaatvluchtelingen’ zullen bijkomen. En hij wijst op de enorme onrechtvaardigheid van de klimaatverandering ‘omdat de grootste veroorzakers naar alle waarschijnlijkheid de minste schade zullen oplopen… Omgekeerd worden wereldgebieden die tot nu toe nauwelijks bijdragen aan de hoeveelheid emissies die de mondiale opwarming veroorzaken, het sterkst getroffen’. Droogte, woestijnvorming, gebrek aan regen en ontbossing zullen miljoenen armen in het Zuiden treffen en op een dag zullen die ook aan onze deur staan zoals we nu al regelmatig vaststellen op de stranden van Spanje, Portugal en Italië waar duizenden mensen met gammele bootjes aanmeren in de hoop om er toegelaten te worden of er minstens illegaal te kunnen verblijven. En het zullen er steeds meer worden. Eén voorbeeld uit het boek van Welzer: ‘In Libië bevinden zich tussen 500.000 en een miljoen personen zonder geldige papieren, die op een gelegenheid wachten naar Italië of Malta over te steken.’

Welzer geeft terecht aan dat een enorme stijging van het aantal vluchtelingen ‘een aanzienlijke druk op de binnenlandse structuren van de democratische samenlevingen (zal) uitoefenen.’ Hier raakt de auteur een cruciaal punt. Wat moeten we in het rijke Noorden doen om dit te vermijden? Nogal wat partijen en politici kiezen voor een op het eerste zicht eenvoudige oplossing: gewoon doorgaan zoals we bezig zijn en onze buitengrenzen beter afschermen tegen nieuwkomers. Dat is voor de auteur een moreel bedenkelijke houding. Kunnen we blijven aanvaarden dat een deel van de mensheid veel meer verdient, verbruikt en vervuilt terwijl anderen er steeds meer op achteruitgaan? Welzer noemt een mens die dit acceptabel vindt een ‘sociopathische’ persoon die ‘bovendien categorisch niet geïnteresseerd (is) in de leefomstandigheden van zijn kinderen en kleinkinderen en bovendien neemt hij op de koop toe dat vanwege hem en de zijnen wereldwijd 852 miljoen mensen honger lijden en meer dan 20 miljoen op de vlucht zijn.’ In elk geval zal er in de 21ste eeuw buitensporig veel geweld zijn en dit – in tegenstelling tot de vorige eeuw – niet zozeer om ideologische redenen maar uit pure overlevingswil.

De analyse van Welzer is vlijmscherp en dat het aantal ‘klimaatvluchtelingen’ zal toenemen is zo goed als zeker. ‘Wat in de afgelopen dertig jaar is veranderd, is het probleembewustzijn, niet het probleem zelf’, zo schrijft hij. Alleen blijft hij onduidelijk over zijn oplossingen. Zo bepleit hij een ‘renaissance van het politieke denken’ waarbij ‘elke beperking van de overlevingsvoorwaarden van anderen’ moet bekritiseerd worden, er ‘aanzienlijk meer toekomstgericht en anticiperend’ moet worden opgetreden en ‘niet-omkeerbare beslissingen vermeden moeten worden’. Allemaal terechte problemen maar zijn antwoorden blijven vaag en vereisen mijn inziens juist meer liberalisme. Het probleem van de asielzoekers en vluchtelingen, zowel omwille van de klimaatopwarming als voor andere redenen, moeten we niet zozeer aanpakken door de gevolgen ervan te bestrijden in onze contreien, maar door de oorzaken weg te nemen in de landen van herkomst. Dat betekent dat er snel een internationaal plan moet komen om de uitstoot van CO2 drastisch te verlagen. Tegelijk moeten we snel de armoede, in het bijzonder de honger bestrijden met remedies die in het verleden bewezen hebben dat ze werken: vrijhandel en democratie.

Zo moeten we het protectionisme van de rijke landen stopzetten. Zoals de 40 miljard euro landbouwsubsidies van de Europese Unie die zowel moreel als economisch een pure schande zijn want die zorgen ervoor dat miljoenen armen in de wereld geen kans krijgen om in hun land welvaart te ontwikkelen. Zo moeten we de miljoenen armen in de wereld die in de sloppenwijken rond de grote steden wonen (een aantal dat jaarlijks spectaculair toeneemt) eigendomsrechten geven en de toegang tot de legale wereld vereenvoudigen overeenkomstig de ideeën van de Peruaanse ontwikkelingseconoom Hernando de Soto. Zo moeten we de vrijhandel bevorderen en diegenen die dat beletten (corrupte leiders, monopolies, de aasgieren van de grondstoffen in Afrika) bestrijden. Zo moeten we de democratie en de mensenrechten verder promoten zodat vrije vakbonden kunnen ageren die opkomen voor de belangen van mensen die nu onder een wild kapitalisme letterlijk worden uitgebuit (zoals in China). Zo moeten er democratische partijen en consumentenbewegingen komen die aansturen op het naleven van sociale en ecologische voorwaarden. Zo moeten we ook meer inzetten op innovatie om de problemen van onze planeet aan te pakken.

Dat laatste is immers een manco in het boek: het gebrek aan geloof in de creativiteit van de mens om het goede te doen. Dat de mens tot het slechte in staat is heeft Welzer al in vorige boeken en in dit boek beschreven. Maar de mens is ook tot veel goeds in staat, om oplossingen te vinden en op die manier onze wereld leefbaar te houden of beter te maken voor wie het nu slecht heeft. Dat zal ongetwijfeld ten koste gaan van diegenen die nu om welke reden dan ook hun machtsposities trachten te behouden: politici, groepsegoïsten, drukkingsgroepen, dictators, criminelen en anderen die zich geen bal aantrekken van het lot van de zwakkeren. Juist daarom moeten ware progressieven de Verlichtingsidealen blijven nastreven en Kants categorische imperatief opnieuw tot inzet van elke beslissing maken.

Recensie door Dirk Verhofstadt

Harald Welzer, De klimaatoorlogen, Ambo/Anthos, 2009

Harald Welzer

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be