Een blik op de steeds verder integrerende wereldeconomie en op de maatschappelijke veranderingen die dit met zich meebrengt, dwingt ons de successen van mondiale globalisering en internationale vrijhandel te erkennen. Toch moeten we constateren dat bepaalde landen en hun betrokken inwoners weinig of geen vruchten plukken van deze mondiale welvaartscreatie. Meer bepaald in Afrika lijken de kaarten na enkele decennia van onafhankelijkheid nog altijd niet op de juiste volgorde te zitten. Geconfronteerd met interne twisten, vaak nog stammend uit de artificiële koloniale grenzen, blijvende armoede en economische achteruitstelling, versterkt door wanbestuur en burgeroorlog en de steeds uitdijende AIDS-epidemie, lijkt het Afrikaanse continent, alle millenniumdoelstellingen ten spijt de boot van de globalisering en de 21ste eeuw in belangrijke mate te missen.

Gelet op het feit dat Westerse landen, omwille van hun koloniale verleden, maar ook en vooral omwille van de onaanvaardbaarheid van dergelijke menselijk lijden in de 21ste eeuw, in deze een verpletterende verantwoordelijkheid dragen, is het ook voor ons van primordiaal belang ons te bezinnen, en waar mogelijk te helpen. Hoe kunnen we Afrika helpen eindelijk deel uit te maken van onze global village? Het staat vast dat dit geen proces kan zijn van staten, instellingen en dergelijke meer. Oplossingen die in het Westen soelaas brachten na belangrijke rampen - denk aan het Marshallplan - kunnen wegens de totaal verschillende context niet zonder meer overgeplant worden teneinde het Afrikaanse continent te bevrijden van de problemen waarmee het kampt. Afrika, de Afrikanen zelf, moeten de sleutels in handen krijgen om vanuit de individuele kracht van elk individu zelf hun samenleving op te bouwen. Een in toenemende mate welvarende samenlevingsopbouw, laat staan een staat, kan slechts geloofwaardig zijn wanneer zij het resultaat is van de bewuste keuze van de individuen. Het is elk individu dat in staat gesteld moet worden zijn eigen lot te verbeteren, om zo de welvaart en het welzijn van de samenleving als geheel gestalte te geven.

Het is onmogelijk om in één tekst een oplossing te bieden voor alle problemen, van ongelooflijk diverse aard, waarmee het Afrikaanse continent geconfronteerd wordt. De meeste van die problemen hebben echter hun ‘roots’, of kunnen alvast aangepakt worden, in meer structurele oplossingen. De afwezigheid van integratie in de globale economie, het falende staatsapparaat en de steeds toenemende AIDS-dreiging zijn de belangrijkste sleutelpunten die de Afrikanen verhinderen controle te krijgen over hun eigen toekomst.

Een eerste essentiële punt is de economische ontwikkeling van Afrika. Dit is cruciaal om een positieve ontwikkeling mogelijk te maken. Het is van fundamenteel belang dat Afrikaanse exporteurs tegen gelijke voorwaarden toegang krijgen tot onze markten. Protectionistische maatregelen – zoals het perverse Europese landbouwbeleid - kosten jaarlijks onnoemelijk veel mensenlevens en beletten hele generaties in hun individuele ontplooiingsmogelijkheden. Misschien moeten deze landen in een beginstadium hun markten kunnen beschermen tegen te veel toegang voor Westerse bedrijven, zoals in het verleden ook Japan en Zuid-Korea deden. Maar op termijn is echte vrijhandel de enige motor die genoeg kansen kan creëren. Het verdient ook aanbeveling verder te kijken dan het macro-niveau. De economische structuur van vele Afrikaanse landen is er in eerste plaats immers op gericht om zoveel mogelijk basisproducten cash crops in het buitenland te slijten, vaak ten koste van de voedselproductie ter plaatsen.

Meer nog, de oude koloniale politiek om in belangrijke mate te produceren voor de koloniale mogendheid, wordt vaak opgelegd door grote instellingen, die dan ook gemakkelijk gemanipuleerd kunnen worden teneinde te komen tot een roofbouweconomie. Het is dus essentieel dat eveneens aandacht wordt besteed aan de ontwikkeling van een economisch weefsel op micro-niveau. Kansen liggen hier onder meer in de welvaartsontwikkeling die tot stand komt ten gevolge van buitenlandse investeringen, waardoor ook in Afrikaanse dorpen de nood tot arbeidsspecialisatie ontstaat. Ook micro-kredieten en sociale voorzieningen als het geven van financiële steun aan vrouwen - op voorwaarde dat hun kinderen scholing volgen – kan hieraan een positieve bijdrage leveren. Op terrein blijft samenwerking en inzicht in Afrikaanse methodes de sleutel tot een evenwichtige ontwikkeling. Gans het systeem van economische ontwikkeling staat of valt evenwel met een efficiënte rechtsbescherming. Dit is de voornaamste taak van de overheid.

We stellen echter vast dat de Afrikaanse overheden vaak eerder een belemmering dan een stimulans tot voorspoed betekenen. Een efficiënte staat is noodzakelijk teneinde een kader voor ontwikkeling te creëren. Toch dient het Westen goed te beseffen dat eender welke staatsordening slechts kansen op succes heeft in de mate dat zij gedragen wordt door de plaatselijke bevolking. De belangrijkste uitdagingen bevinden zich dan ook in dat domein, en kan niet los gezien worden van de economische ontwikkeling. Eens in werking moet de staat er zich voor hoeden terreinen te betreden die veel beter kunnen worden bestuurd op lokaal niveau, of zelfs door vrijwillige samenwerking van mensen. Op dit moment kunnen Afrikaanse landen big state governments missen als kiespijn. Staten dienen zich dan ook in de eerste plaats te focussen op een efficiënte rechtsbescherming, met inbegrip van een duidelijke aandacht voor de erkenning van eigendomsrechten. Privaat bezit is essentieel voor economische ontwikkeling.

Het spreekt voor zich dat het cruciaal is dat deze rechtsmacht wordt uitgeoefend zonder belangenvermenging en zo onafhankelijk mogelijk. Checks and balances vormen een belangrijke sleutel tot geloofwaardigheid in de etnisch diverse Afrikaanse staten. Daarnaast kunnen staten belangrijke initiatieven nemen ter ondersteuning van plaatselijke initiatieven, onder meer op het gebied van onderwijs en het stimuleren van plaatselijke economische ontwikkeling. Gelet op de noodzaak van een door de bevolking gedragen staatsopbouw, is het cruciaal overheden te doen afzien van een te grote centralisatiedrang, welke onweerlegbaar resulteert in roofbouw en corruptie, ten koste van hen die het echt nodig hebben.

Een reusachtig probleem is de Aids-epidemie die vooral toeslaat op het Afrikaanse continent. De verantwoordelijkheid van morele gezagsdragers, zoals onder meer de katholieke kerk is hierin enorm. In landen waar 25% van de bevolking drager is van het virus, is het onaanvaardbaar dat morele en wereldlijke leiders wetenschappelijke evidenties met betrekking tot de ziekte in twijfel blijven trekken. De vlotte beschikbaarheid van geneesmiddelen is ook een belangrijke factor, die evenwel stuit op problemen van het intellectueel eigendomsrecht. Gedacht kan worden aan systemen om die licenties afkopen van de intellectuele eigenaars, teneinde geen hypotheek te leggen op de ontwikkeling van toekomstige geneesmiddelen. Onderzoek naar de ontwikkeling, preventie en in ultimo het genezen van de ziekte blijft cruciaal. Het belang van het privé-initiatief mag hier niet onderschat worden. Het is van belang niet alleen te kijken naar institutionele organen, maar ook de individuele verantwoordelijkheid van de bevolking aan te spreken. De bewustwording van de omvang van dit probleem zal echter pas toenemen wanneer ook de welvaart toeneemt.

De problemen waar het Afrika zijn het resultaat van roofbouweconomieën, ongedragen staten en uitsluiting uit de wereldhandel. Cruciaal is, meer dan ooit in de geschiedenis, de nadruk te leggen op de ontplooiingsmogelijkheden van elk individu. Nergens immers in de geschiedenis is een voorspoedige samenleving van buitenaf gecreëerd door staatsinterventie of staatsuitbouw. Integendeel, een goed werkende staat en samenleving zijn altijd de resultante van de ontwikkeling van elk individu. Als consequente liberalen kunnen wij dan ook niet anders dan in deze individuele ontwikkeling de sleutel te zien tot de ontplooiing van het ganse continent, vanuit en met respect voor eigen tradities en voorkeuren, en zonder dictatuur van wie dan ook.

Wim Aerts

Wim Aerts

Links

mailto:w.aerts@telenet.be