Reeds vanaf haar ontstaan is het liberalisme altijd al de ideologie geweest die vertrok vanuit de kracht van het individu. Zoals Friedrich Hayek terecht opmerkte staat zij met dit uitgangspunt diametraal tegenover alle ander ideologieën, zowel tegenover het communisme als het fascisme en zelfs tegen het communitarisme en het socialisme die stuk voor stuk het zwaartepunt verleggen naar andere instellingen, of dit nu de staat is, de natie, de gemeenschap of het gezin. Zij wantrouwen de kracht van het individu en zijn vrijheid. Een wantrouwen dat zijn oorsprong vindt in een misvatting omtrent het liberale mensbeeld, waar zij menen dat dit een louter een-dimensioneel economisch, consumentistisch en egoïstisch ingesteld beeld is, en het menselijk individualisme, dat zij verwarren met louter egoïsme. Dit is, zoals Dirk Verhofstadt in zijn Pleidooi voor individualisme stelt niet correct. Een mens zal slechts werkelijk solidair zijn, niet wanneer dit is opgelegd, maar wanneer men echt vrij is.

Het liberalisme kent een mensbeeld dat tegenovergesteld is aan deze misvatting. Niet het mensbeeld van de loutere berekende machine, de homo economicus, dat critici het liberalisme vaak verwijten, maar een beeld van een rationele, zelf bepalende mens die in overeenstemming met zijn opvoeding, zijn omgeving, zijn gevoelens,… komt tot een individuele en unieke persoonlijkheid die in staat is door middel van eigen keuzes gebaseerd op eigen voorkeuren vorm te geven aan zijn eigen leven. Het is dit beeld, zoals door Amartya Sen in zijn essay Rationele gekken. Een kritiek op de gedragsbasis van de economische theorie gesteld dat het uitgangspunt vormt van een ideologisch liberaal verhaal.

Dit uitgangspunt heeft liberalen gedurende eeuwen aangezet om te pleiten voor meer vrijheid en tegen bevoogding door eender wie. Het is ook nu nog de inspiratie om ook vandaag, in onze huidige maatschappij, te blijven ijveren voor meer vrijheid van het individu, minder belastingen, minder betutteling en meer zelfbeschikking. Inherent aan dit beeld, van de rationele en over zichzelf beschikkende mens is echter een andere zijde, die van de verantwoordelijkheid. Wanneer we uitgaan van een rationeel mens, geen machine, waarbij we zoveel mogelijk trachten de vrijheid te verzekeren om eigen keuzes te maken, kunnen we niet voorbijgaan aan het aspect verantwoordelijkheid. De verantwoordelijkheid die elk van ons draagt voor de keuzes die hij of zij als individu heeft gemaakt. Alle grote liberale denkers hebben dit aspect onderkend. Vrijheid is geen synoniem voor een nonchalante, permissieve, ‘je m’en fou’ mentaliteit. Vrijheid en verantwoordelijkheid zijn twee kanten van dezelfde medaille.

Wanneer we vanuit deze invalshoek de maatregelen en ideeën waar socialisten in de media zo graag voor tekenen bekijken, kunnen we niet anders dan een discrepantie vaststellen. Hoewel socialisten en communisten het liberalisme altijd hebben verweten de mens te ontdoen van zijn waardigheid door hem te beschouwen als een louter consumerend ding, gaat het moderne socialisme zelf deze weg op. Lijkt het er immers niet op dat de huidige aanpak van Stevaert en anderen de mensen hoe langer hoe meer degradeert tot loutere overheidsconsumenten? Is het niet zo, dat hoe meer men gratis maakt en hoe meer men de mensen tracht te behoeden voor de gevolgen van hun eigen keuze, verantwoordelijkheidszin afkalft?

Steeds vaker immers slaagt het socialistische overwicht in de Belgische politiek erin om maatregelen goed te keuren die de mensen ontheft van hun verantwoordelijkheid, waarbij men inspeelt op het gemakkelijke en populaire korte termijn denken ter uitvoering van een quasi neo-collectivistische agenda. Het socialisme dat het liberalisme altijd verweten heeft de mens te zien als een loutere consument, degradeert in haar eigen politiek de mensen tot cliënt in haar eigen grote overheidswinkel, waar iedereen naar hartelust gratis mag uitkiezen.

Natuurlijk zitten aan alle medailles een keerzijde. Het gevolg van dit alles is immers duidelijk: een samenleving van mensen die trachten hun eigen verantwoordelijkheid te ontwijken en voor het oplossen van hun problemen en beantwoorden van hun vragen eisend en morrend in de richting van de overheid kijken. Om dan vast te stellen dat deze niet al hun wensen kan vervullen. Mensen zoveel mogelijk dingen gratis geven is op korte termijn wel leuk en aantrekkelijk maar op langere termijn is het gewoon nefast. Het ondermijnen van de verantwoordelijkheid van het individu tast de essentie van het samenleven aan. De gratis-politiek ondermijnt de verantwoordelijkheid want een van de krachtigste triggers voor een verantwoordelijke keuze is net de prijs die een bepaalde keuze kost. Het resultaat van de gratis politiek zal spoedig gemeten kunnen worden in termen van verspilling, overconsumptie en wanbeleid. Waarom zich nog afvragen of het wel opportuun is de tram te nemen wanneer men een vriend enkele straten verder gaat bezoeken, als die toch gratis is. Waarom als werkloze nog werk zoeken als de controle die er eindelijk kwam wederom hoofdzakelijk is uitgehold. Leven op kosten van de staat… alles gratis! Als dat het paradijs niet is.

Nadat we jarenlang onze sociale zekerheid met deze kwalen hebben gepijnigd, beginnen we nu aan het openbaar vervoer en het energieverbruik.(de eerste zoweel watt zijn gratis gemaakt). En één van de gevolgen van dit falen, van het feit dat de overheid dat mensen niet kan geven wat ze hen laat denken te kunnen geven, zou nu net maatschappelijke onvrede kunnen zijn. Misschien werkt de gratis-politiek dus wel net contraproductief, en zorgt ze na het buiten pesten van hen die voor het kostenplaatje mogen opdraaien, juist voor het falen van het systeem en maatschappelijke verzuring.

Het Belgische socialisme heeft blijkbaar niet de mogelijkheid of de wil om zich in haar denken te bevrijden van haar dédain tegenover het individu. Net wanneer in de andere landen sociaal-democratische leiders van wereldformaat, een Schröder of een Blair, ondanks grote weerstand van hun kiezers en hun partij hervormingen doorvoeren die noodzakelijk zijn voor het handhaven van West-Europa in de welvaartstop van de wereld (sta me toe op te merken dat dit pas goed zou zijn voor de mensen), komt de Belgische gauche du caviar niet verder dan een ideeënfabriek die vooral leuke ideeën moet produceren die goed zijn voor de mensen.

Het alternatief lijkt eenvoudig, het responsabiliseren van de mensen, de uitvoering van het liberale programma om mensen de vrijheid te geven en hen verantwoordelijk te stellen voor hun daden, dit alles binnen het kader dat gecreëerd werd door een overheid die haar middelen gebruikt voor het geven van gelijke kansen aan iedereen, voor degelijk onderwijs in plaats van voor gratis bussen. Responsabiliseren is niet moeilijk… mensen een redelijke prijs laten betalen wanneer ze de bus nemen, en tegelijk zorgen dat de bussen frequent en stipt rijden. Mensen die weigeren werk te zoeken hun uitkering beperken. Niet om hen te straffen, maar om hen te wijzen op hun verantwoordelijkheid. Mensen die direct een geneeskundig specialist contacteren hiervoor financieel verantwoordelijk stellen, maar tegelijkertijd zorgen voor een betaalbare, vlot toegankelijk en kwaliteitsvolle eerstelijnszorg.

Deze roep om responsabilisering van het individu is geen conservatieve reflex. Integendeel, wat kan progressiever zijn dan het individu als volwaardig beschouwen, het door gelijke kansen te waarborgen in staat te stellen eigen keuzes te maken en hem hiervoor de volle verantwoordelijkheid voor te schenken. Immers deze verantwoordelijkheid is niet meer of minder dan een noodzakelijke aanvulling op de vrijheid waar we over beschikken. Het zal mijns inziens bijdragen aan achtereenvolgens ‘het geluk van de mensen’, het ‘bruto nationaal geluk’, de ‘strijd tegen de verzuring’, maar bovenal zal het de kroon zijn op de verwezenlijking van het liberale project van vrije, rationele en verantwoordelijke individuen.

Wim Aerts

Wim Aerts