Gouverneur George Ryan van de Amerikaanse staat Illinois is één van de weinige politici in de Verenigde Staten die de moed hebben om zich tegen de doodstraf te keren. Hij durft het aan om aan ter dood veroordeelden gratie te verlenen en zich uit te spreken voor afschaffing van die zwaarste sanctie. Hij beweert dat vooroordelen tegen zwarten en sociaal achterop gestelden deze categorieën van misdaden beduidend meer op de executieplaats brengen. Hij wijst ook op het verbijsterend aantal onschuldigen die ertoe veroordeeld werden en soms daadwerkelijk omgebracht zijn. De discussie over de doodstraf stak zelfs in Nederland weer even de kop op naar aanleiding van de uitlatingen daarover van LPF-minister Nawijn, die er wel voor gewonnen schijnt. Het Vlaams Blok is voorstander van deze straf voor drugsdealers. In Europa komt de doodstraf, in elk geval als effectief uitgevoerde straf, weliswaar niet meer voor. Maar zoals we ook meningen hebben over allerlei aspecten van politieke cultuur die onze relaties met andere landen en continenten beïnvloeden, zo ook zouden we er ons goed van bewust moeten zijn waarom we dat gebruik niet kunnen aanvaarden. De Nederlandse filosoof Paul Cliteur, die hard hamert op de mensenrechten en zich keert tegen elk cultuurrelativisme ter zake, vindt dat het al of niet bestaan van de doodstraf met die discussie niets te maken heeft. Elk land of cultuur kan even goede argumenten pro of contra hebben. Daar ben ik het dus niet mee eens. Ik denk dat Europa wel degelijk bij landen als de Verenigde Staten, China en nog zovele anderen erop mag aandringen om dat barbaars gebruik voorgoed naar het verleden te verwijzen. Eerst en vooral is de doodstraf wreed. Het is één van de ergste vormen van fysieke en in elk geval psychische marteling. Het barbaarse zit hem ook in het zuiver wraakzuchtig karakter van een macaber dodingsritueel. De moordenaar is opgepakt, onschadelijk gemaakt en na een dikwijls ondragelijk lange wachttijd wordt hij dan vakkundig ter dood gebracht. Wie heeft baat bij zo een schouwspel? 'You take a live, you give a live,' heet het wel 's in de Verenigde Staten. Oog om oog, tand om tand. Er is niet veel fantasie voor nodig om je te kunnen voorstellen waar je terecht komt als je die regel zou toepassen op alle soorten van misdrijven. Geen slachtoffer is al terug tot leven gebracht, geen nabestaande schadeloos gesteld door het afsnijden van een leven dat de natuur nog voorbestemd had om een hele tijd verder te leven. Vinden we moord zo afschuwelijk en onnatuurlijk dat we ze nog eens willen herhalen? Na het ene familiedrama richten we er een nieuw aan door dit ritueel te volvoeren. Zonder dat het ene lijden er minder is om geworden, creëren we lijden bij. We straffen meteen een hoop mensen uit de omgeving van de veroordeelde. Het akeligste van heel de zaak is het onomkeerbare karakter ervan. Geen gerechtelijk systeem is onfeilbaar. Een gerechtelijke dwaling kan je voor een dode niet meer rechtzetten. Het is zelfs zeer de vraag of de neiging om een dossier te heropenen, indien er nieuwe elementen opduiken, groot zal zijn eens het kwaad geschied is. Liever een onbestrafte schuldige dan een veroordeelde onschuldige, luidde niet alleen het Romeinse recht ten tijde van Justinianus zo'n vijftien eeuwen geleden, maar zegt ook mijn rechtsgevoel. Wat uiteraard niet wegneemt dat justitie tegen misdadigers een gerechte, indien nodig harde straf moet uitspreken. Slachtoffers en hun verwanten, eigenlijk de hele samenleving, hebben recht op redelijke vergelding en op het louterende effect van een gedegen sanctie. Ook de misdadiger heeft nood aan het uitboeten en het in het reine komen met zichzelf. Zelfs een levenslange opsluiting kan in dat opzicht nog zinvol zijn. Maar het risico een nooit meer goed te maken maatregel uit te voeren bij een onschuldige levert een veiligheidsgevoel op dat die naam niet mag hebben. Doodstraf wordt ook wel 's ingeroepen omwille van de preventieve kracht ervan. Iemand die een halsmisdrijf wil plegen, denkt wel twee keer na. De vergelijking tussen misdaadcijfers in landen met en landen zonder doodstraf ondersteunt dat argument niet. Integendeel, de Nobelprijswinnaar economie Gary S. Becker (1992), toonde aan dat bij de crimineel een angst bestaat om gepakt te worden, maar dat de gedachte aan straf bij zijn handelen weinig rol speelt. Paul Cliteur vindt dat Europa niet te hoog van de toren moet blazen. Want hebben vele landen na de Tweede Wereldoorlog, inclusief België en Nederland, ook geen collaborateurs en oorlogsmisdadigers geëxecuteerd? Een goede halve eeuw geleden hadden beide landen ook nog kolonies waar een apartheidsregime de praktijk was. Ontneemt ons dat het recht om tegen discriminatie op te komen? We hoeven helemaal niet fier te zijn op ons eigen verleden en de arrogante zedenmeester te spelen, om toch te kunnen pleiten voor waarden waar we in geloven. De doodstraffen die bijvoorbeeld tijdens de repressie in België zijn uitgevoerd, vind ik geen hoogtepunt van onze beschaving. Zelfs misdadigers tegen de menselijkheid kan je in naam van de menselijkheid geen onmenselijke straf opleggen. Hoe moeilijk het ook emotioneel ligt om zelfs bij massamoordenaars als Hitler, Stalin, Bin Laden tegen de doodstraf te zijn, dan nog blijft een principe zijn waarde behouden. Als je kijkt welke landen de doodstraf tot op vandaag uitvoeren, valt het op dat het om landen gaat die een grote mate van uitwendige assertiviteit of zelfs agressiviteit vertonen. Het lijkt wel of grootmachten als de Verenigde Staten en China het zich omwille van hun machtstatus niet kunnen permitteren om te clement te zijn. China is intern bovendien een dictatuur met nog steeds onmenselijke aspecten. Maar ook de democratische Verenigde Staten zijn een harde samenleving waar de nadruk op persoonlijke verantwoordelijkheid de ene brengt tot fortuin en de andere tot armoede, de ene wel recht doet wedervaren maar de andere dwingt tot het uitboeten in extremis van het onheil dat hij al of niet heeft aangericht. De redenering gaat in zoverre op dat landen met een low profile op buitenlands gebied en een vroeg ontstane sociale softheid binnenlands, zoals de Lage Landen, vrij snel de beul naar huis hebben gestuurd. Tot het bestaan van de staat en de rechtsorde zelf bedreigd werden, dan kwam het executiepeloton er weer even aan te pas. In Engeland en Frankrijk kwam de intrekking van de doodstraf er rond dezelfde tijd toen de grootmachtstatus voorgoed verbleekt was. Isaiah Berlin wijst veelzeggend genoeg op de centrale plaats die de beul inneemt in het politieke denken van aartsreactionair Joseph de Maistre, die hij een voorloper van het fascisme noemt en die zo'n ongeloof in de goedheid van de mens had dat volgens hem alleen angst, straf en gruwel de orde konden bewaren. Wat er ook van zij, laat ons de geciviliseerde verworvenheid van ingetoomde wraak behouden. Een vooruitstrevende staat komt op voor de verzachting van de zeden, niet voor het aanwakkeren van bloeddorstigheid. We mogen dat idee nog uitdragen ook.

Olivier Boehme

Links

mailto:olivier.boehme@belgacom.net