Toen Montesquieu in zijn Lettres persanes twee Perziërs lieten opdraven om kritiek te leveren op Europa, deed hij dat om een duister continent een beetje lichter te maken. In onze trots op Europa, en wie kan niet nog steeds genieten van haar grote prestaties op artistiek en intellectueel terrein, vergeten we al te snel hoe recent onze huidige welvaart, democratie en vrede wel zijn. We willen deze verworvenheden ook aan de rest van de wereld doorgeven en terecht. Maar zoals Europa de wereld voedt zo heeft het van de wereld ook veel gekregen. Kritiek en hervorming van binnen- en van buitenuit, die het verkeer tussen uiteenliggende tradities en opvattingen begeleiden en ons gebracht hebben waar we nu staan, maken als attitude tevens een flink stuk van de Europese identiteit uit. Het besef dat openheid en wat die openheid ondersteunt Europees is, daartoe is Europa vandaag gekomen na haar talloze oorlogen en veroveringstochten binnen en buiten het continent. Europa is niet alleen een voortdurend verschuivend en zich wijzigend fenomeen. Het is bovendien een meervoud. Zij die dat Europa vandaag gelegen zien in verscheidenheid, die geschaard is rond essentiële universeel-menselijke waarden, knopen aan bij de gedachte van de kustenaars en intellectuelen die begin vorige eeuw nostalgisch aan het Mitteleuropa-rijk van de Habsburgs verkleefd waren. Veel mythe en blindheid zat in die houding, die van de Habsburgs de perfecte Europeërs maakten omdat ze geen nationaliteit hadden en uiteenliggende slavische volkeren, Duitsers, Hongaren, Italianen en moslims binnen hun grenzen verenigden. De Stefan Zweigs, Joseph Roths, Robert Musils van deze tijd maken ook wel 's de fout het belang van territorialiteit en culturele autonomie te veronachtzamen. Ook Europa heeft nood aan een territoriale gebonden Realpolitik: de wereldrepubliek is nog niet voor morgen en in deze wereld worden tal van belangen en zienswijzen 'bloksgewijs' verdedigd. Een Amerikaans blok of een Chinees blok heeft een Europees blok als tegengewicht nodig willen we er op het gebied van economie en internationale veiligheid niet op achteruit gaan. Maar naast eigenbelang zit daar toch ook een manier van kijken achter. Het Europese liberalisme staat voor economische gelijkheid, toegankelijkheid van de wereldmarkten voor iedereen, een veiligheidspolitiek die internationale rechtregels respecteert en aan diplomatie voorrang geeft boven geweld. Europa zou naast de welvaart dit soort van idealen nog meer moeten vertegenwoordigen dan het al doet. Verbaast het dat tal van staten deze aantrekkingspool willen komen vervoegen? We zouden er gevleid en gelukkig over moeten zijn. Het appeal van Europa, dat kan toch niet groot genoeg zijn? Europa is meer dan een grens, meer dan een aaneengesloten brok land, meer dan een geïsoleerd schiereiland. Het is een idee. De uitlating van Giscard d'Estaing dezer dagen dat Turkije principieel niet bij Europa kan, is een aanfluiting van het beginsel dat voorwaarden voor elke kandidaat gelijk zijn én van minstens vijf eeuwen geschiedenis. De verovering in 1453 van Byzantium, laatste restant van het Romeinse Rijk die de 'katholieke' kruisvaarders in 1204 nochtans ook duchtig geplunderd hebben, we hebben het de Turken nog niet vergeven. Nochtans is Turkije net toen een stukje Europa geworden. Kunnen we het ook niet vergeten dat terwijl een christen, katholiek of orthodox, vredig onder de sultan kon leven, in de rest van Europa de brandstapels oprezen? Laat ons niets idealiseren. Islam en Europa, dat is niet evident. Wat liberalen in de negentiende eeuw niet van de integristische katholieken hebben aanvaard, hoeven ze ook niet te nemen van dito moslims. Turkije is echter die weg van laïcisering, van strikte scheiding tussen kerk en staat, al sinds de hervormingen van Attatürk in de jaren twintig van vorige eeuw opgegaan. Het blijft voorlopig afwachten of en in hoeverre de uitslag van de recente verkiezingen dat zal veranderen. Een mensenrechtenparadijs is het nooit geweest. Maar zoals het vastschroeven van het verslagen Duitsland na 1945 de beste garantie was voor een democratische politieke cultuur daar en continentale vrede, zo is het opnemen in het Europese huis van staten (die dat nota bene zelf graag willen) dat ook. Giscard's oprisping doet een echo weerklinken van Huntingtons Clash of civilisations, waarin hij zelfs de opname van het orthodoxe Griekenland in de Europese Unie een vergissing noemde. Zoals verschillende religies of uiteenlopende denominaties van hetzelfde geloof met elkaar en met de vrijzinnigheid niet hoeven te botsen, zo kan ook een gematigde islam binnen een een gelaïciseerde samenleving haar plaats krjgen. Bosnië, met zijn islamitische bevolking één van Turkijes kinderen, komt over enkele jaren ook bij de Unie. Daar speelde Izerbegovic, de man die in zijn slachtofferrol een pleibezorger was voor een integraal islamitisch staatsmodel, lang de eerste viool. Waarom Turkije niet, als het voldoet aan alle voorwaarden? Toen het Westen het communisme wilde indammen waren de Turken welkom bij de Navo. Als we samen gestaan hebben voor de strijd tegen het communisme en vandaag met datzelfde verbond nog steeds de stabiliteit in de wereld willen bewaren, waarom zouden we dan niet mits goede afspraken niet voor nog veel meer kunnen staan?

Olivier Boehme

Links

mailto:olivier.boehme@belgacom.net