Met het conflict rond Irak staan niet alleen het lot van de inwoners van dat land, de strijd tegen de terreur en dictators als Saddam Hoessein op het spel. Wat hier in de maak kan zijn, is een historische ommekeer in de manier waarop internationale politiek en conflicten afgehandeld worden. 'Het oude Europa', zoals de Amerikaanse minister van Defensie Rumsfeld Frankrijk, Duitsland en België noemde, trekt de kaart van een nieuwe soort rechtsorde. Nu ja nieuw, eigenlijk gaat die idee al terug op vooruitziende geesten als Immanuel Kant en zelfs vroeger. Alleen de Verenigde Naties kunnen het licht op groen zetten voor een militaire actie en die beslissing moet meer zijn dan een formaliteit. Waarom zou Amerika de onvoorwaardelijke steun van de andere landen mogen eisen als het zichzelf het recht voorbehoudt het Internationaal strafgerechtshof niet te erkennen? En zijn bondgenoten als Saoedi-Arabië dan zo zuiver op de graat? Wat uiteraard niets afdoet aan de misdadigheid van het regime in Irak. Elk van de drie gewraakte 'oude', en trouwens ook andere Europese, landen is tot de huidige positie gekomen via een eigen weg. Aanspraak maken op een grootmachtstatus kon en wilde Duitsland na 1945 niet meer uit schuldgevoel en omdat de overwinnaars van de Tweede Wereldoorlog het niet toestonden. De enige weg om een politiek en moreel aanvaardbare politiek te voeren die de eigen belangen diende, liep langs een geïntegreerd Europa. Zo kon en kan Duitsland, met een groot economisch gewicht en toenemende politieke impact, toch nog op continentaal en wereldniveau meespelen. 'La grande nation' Frankrijk had geen moreel verwerkinsproces door te maken, maar besefte dat het evengoed nood had aan Europa als verlengstuk voor zijn buitenlandse politiek om nog enig gewicht in de schaal te werpen. De Lage Landen hebben altijd al begrepen dat hun eigen belang gediend was met een gepacifeerd continent en hun neutrale en bemiddelende rol daarin. Zowel nationale overwegingen als uiteraard de moordend harde les van twee wereldslachtpartijen hebben een politieke cultuur van samenwerking in overleg geschapen. Amerika heeft als succesvol en - vooral in eigen ogen - 'moreel zuiver' gidsland minder nood gevoeld zijn soevereiniteit op te offeren. Maar waar eindigt soevereiniteit en begint eigengereide arrogantie? Door steun aan een Navo-verdedigingsoperatie voor Turkije trachten de Verenigde Staten het te doen voorkomen alsof de Navo dan meteen ook de militaire aanval op Irak goedkeurt. Ze trachten hun al sinds lang gekozen aanpak op te dringen zonder nog mogelijk andere stappen te overwegen. Er ligt een nauwe band tussen de Europese samenwerking en het model van een internationale rechtsorde, beheerd door de volkeren in de Verenigde Naties die elk eigengereid optreden van welke afzonderlijke natie ook verbiedt. Europa maakt een schuchter begin met het opnemen van een eigen rol binnen de Navo en is niet meer de meegaande bondgenoot aan de hand van de redder van eertijds, hoewel dat nog gepaard gaat met veel interne verdeeldheid en stuurloosheid. Met name de toenemende assertiviteit van Duitsland valt daarbij op. Van Frankrijk waren we al sinds De Gaulle gewoon dat het staat op zijn status en autonomie ten aanzien van de VS. Maar toen Duitsland in 1990 verenigd werd, wist niemand goed wat dat voor de internationale politiek in de toekomst zou betekenen. We zien nu een zelfverzekerd Duitsland opstaan dat nochtans helemaal geen zin heeft voortaan cavalier seul te spelen, zoals sommigen vreesden. Integendeel, nog meer dan voorheen stuurt het aan op een universele, de oude staten overstijgend gezag, op basis van recht en rede. Als dat bedoeld wordt met het oude Europa, dan hoeven we ons geen zorgen te maken. Die woorden verwijzen niet naar een donker tijdperk, maar naar een hoopgevende toekomst. Hoewel niet alleen Amerika, maar elk land natuurlijk naast zijn eigen overtuiging ook zijn eigen lobby's en belangen heeft, doet dat er niets aan af dat een internationaal veiligheidsbeleid voorwerp is van internationaal overleg. Uiteraard moet je bij een potentaat met het cv van een Saddam Hoessein niet aankomen met eisen zonder een stevige stok achter de deur. De Amerikanen zitten met hun realisme, dat hen grootschalig troepen doet ontplooien in de Golf, in dat opzicht niet zonder meer op het verkeerde spoor. Maar als Frankrijk en Duitsland hun voorstel om mee de troepen te leveren voor de bescherming van de VN-inspecteurs en een gewapende druk op Irak kunnen doordrukken, wordt politiek realisme in dienst gesteld van een politieke droom: het dichterbij brengen van een rechtsorde der volkeren die niemand aan zijn laars kan lappen en het tot het uiterste bewandelen van vreedzame wegen. Europa moet zich durven engageren voor vrede en veiligheid in plaats van er slechts mooie woorden aan te wijden. Amerika moet dan weer leren zijn partners en de hele wereldgemeenschap van staten te respecteren.

Olivier Boehme

Links

mailto:olivier.boehme@belgacom.net