In het hedendaagse liberalisme staat het individueel recht op autonomie centraal. Burgers hebben het recht om een conceptie van het goede te hebben, te kiezen en te herzien. Sinds het midden van de vorige eeuw ligt de nadruk binnen deze moraal op de bescherming van individuele rechten, in het bijzonder op het recht op autonomie. Het individu dient beschermd te worden tegen de (totalitaire) gemeenschap waar hij/zij in geboren wordt. Een moderne liberale democratie veronderstelt dan ook een neutrale staat. De constitutionele democratie heeft dan ook de scheiding van kerk en staat in een doorgedreven vorm als uitloper.

Liberale neutraliteit houdt in dat de staat zich moet onthouden van het steunen van religieuze en levensbeschouwelijke activiteiten en manifestaties. Wel heeft de staat een faciliterende taak. Zij moet de vrijheidsrechten van individuen beschermen en de neutrale voorwaarden scheppen waardoor individuen hun vrijheidsrechten kunnen uitoefenen. Toch blijkt dat dit principe regelmatig geschonden wordt. Vrij onderwijs wordt overmatig bekostigd door de staat en geloofsgemeenschappen ontvangen steun om hun geloof te organiseren. Marino Keulen kondigde deze week ook aan dat hij de Islam wil subsidiëren onder bepaalde strikte voorwaarden.

De seculaire staat is één van de meest authentieke Europese uitvindingen. Men kan dan ook verwachten dat de Europese Unie, zoals de meeste van haar lidstaten, een seculiere organisatie is, die zich niet identificeert met een of andere godsdienst en de religieuze overtuigingen van al haar burgers respecteert zonder enig onderscheid of discriminatie. Toch steekt naar aanleiding van de kandidatuur van Turkije voor de Europese Unie een golf van bezwaren de kop op waaronder de stelling dat Turkije een islamitisch land is en derhalve niet in Europa thuishoort. Indien de Europese Unie inderdaad een echte seculiere organisatie is, zou die overweging helemaal niet in de hoofden mogen opkomen. Deze houding zet het seculiere karakter van de Europese Unie op de helling en maakt er net zo’n crypto-katholieke of -protestantse organisatie van als de meeste van de EU-lidstaten in feite zijn.

De scheiding van kerk en staat is ingeschreven in de Europese grondwet. Maar niet zonder de objecties van het Vaticaan die de duidelijke christelijke roots en inslag van het Eropees project verankert wilde zien in de grondwet en in de interpretatie van deze grondwet. Het is dus duidelijk dat staatsneutraliteit in Europa geen vanzelfsprekendheid is. Gelukkig werden de betreffende zinnen uit de grondwet geschrapt maar toch blijft in tal van Europese landen de verwevenheid tussen religie en staat bestaan.

In Frankrijk echter kiest men wel resoluut voor de ‘laïcité’ met daaraan gekoppeld een strikte scheiding van kerk en staat, zij het ook hier niet zonder slag of stoot. Men heeft zelfs de laïcité opnieuw en duidelijker gedefinieerd . Het principe van de laïcité en het wezen van de strikte neutrale en seculiere staat zou in de Europese grondwet op een ondubbelzinnige manier moeten worden verankerd en zou ook duidelijker in de praktijk moeten worden omgezet.

Het is onlogisch vanuit het standpunt van de neutrale staat dat geloofsgemeenschappen in België en ook elders in Europa steun genieten van overheidswege. De maatregel van minister Keulen om de Islam onder voorwaarden te subsidiëren gaat dan ook compleet de verkeerde kant op. Ten eerste is de vaststelling dat verschillende geloofsgemeenschappen staatssteun ontvangen geen reden om diegenen die dit voorrecht niet genieten ook staatssteun toe te kennen. Een liberale reflex zou geweest zijn om het ganse systeem van subsidies aan religies in vraag te stellen en er korte metten mee te maken. Ten tweede getuigt het van weinig geloof in de rechtstaat. Imams die onze wetten overtreden, met welke motieven dan ook, moeten berecht worden. Dezelfde regels gelden ook voor andere geloofsgemeenschappen en burgers binnen Europa. Het is de taak van de overheid om toe te zien op de naleving van de grondwet, met respect voor de vrije meningsuiting.

De recente oproep van Mimount Bousakla om de bekostiging van geloofsgemeenschappen te herbekijken verdient dan ook meer aandacht. Het staat elke burger in dit land vrij zich te organiseren rond gemeenschappelijke doelen, ook religieuze. Maar de burger kan en mag niet verwachten dat de samenleving zijn geloofsbeleving betaalt. Het invoeren van een systeem van kerkbelasting naar Duits model kan dan ook een eerste tussenstap vormen op weg naar een volledige staatsonafhankelijkheid van religieuze organisaties. In dit systeem betaalt de belastingbetaler een extra taks omdat hij deel uitmaakt van een geloofsgemeenschap. De staat stort dit bedrag dan door aan de betreffende geloofsinstantie. Op termijn zou ook dit systeem dan verdwijnen, de faciliterende taak van de overheid valt weg, en zouden kerken zelf moeten instaan voor het financieren van hun activiteiten.

Het is tijd voor een grondig debat over de bekostiging van geloofsgemeenschappen in dit land, binnen de context van een seculier Europa. Liberale excellenties in België en Europa zijn bij uitstek gewapend om dit debat aan te gaan, de staatsneutraliteit te waarborgen en te verdedigen en dit zowel in de theorie als in de praktijk.

Philippe De Backer

Philippe De Backer

Links

mailto:phil8010@yahoo.com