Francis Fukuyama poneerde de alomvattende overwinning van de liberale democratie en het einde van de geschiedenis. Hij sloeg de bal serieus mis, de geschiedenis kan men niet zomaar even stilzetten. De ideeën van democratische politiek, individuele vrijheid, de rechtstaat en mensenrechten zijn Europees en maken het unieke karakter uit van onze westerse beschaving. Deze hardbevochten producten van het westerse Verlichtingsdenken worden echter van verschillende kanten belaagd en in vraag gesteld. Fukuyama vergat dat deze essentiële liberale grondbeginselen niet zomaar, als een evidentie, door iedereen aanvaard worden. Jean-Marie Guéhenno verkondigde terecht dat een zelfgenoegzame democratie, een bedreigde democratie is. Een liberaal democratisch bestel komt niet zomaar uit de lucht gevallen, het moet dag in dag uit gedragen en uitgedragen worden door zijn burgers en z'n politici. Een grote verantwoordelijkheid rust op ons, deze bestaat erin om de unieke eigenschappen van de westerse beschaving te behouden, te beschermen en te vernieuwen. Mensenrechten en vrede zijn geen gaven, maar opgaven.

De geschiedenis is geen ononderbroken, lineaire vooruitgang naar steeds hogere beschavingsniveau's. Onze westerse opvattingen staan, onder impuls van fundamentalisten en reactionairen, onder druk. In z'n boek Wat is er misgegaan? gaat Bernard Lewis zeer nauwgezet in op de oorzaken die een ernstige rem betekenen op de emancipatie van vele moslims. Hij stelt dat de negatie van het concept van de scheiding van kerk en staat, de ontkenning van de gelijkwaardige positie van de vrouw en de beperkte vrijheid van meningsuiting in de moslimsamenlevingen de redenen uitmaken voor het achterop blijven van de islamwereld. Bijzonder ontluisterend is het boek De woede en de trots van Oriana Fallaci. Fallaci's boek is een ware aanklacht tegen de islam en haar mensonterende inhoud en vrouwonvriendelijke inhoud. Genuanceerder dan Fallaci is Ayaan Hirsi Ali in haar recente boek De zoontjesfabriek. Hierin beschrijft ze op overtuigde wijze het manifest gebrek aan openheid binnen de moslimgemeenschappen. Dit vloeit voort, aldus Hirsi Ali, uit de sterke hiërarchische indeling in de islamitische wereld. Allah is almachtig en de mens is zijn slaaf en dient zich aan zijn wetten te houden. De Koran is voor heel wat moslims belangrijker dan de de Grondwet. De onderwerping aan het religieuze staat lijnrecht tegenover de vrijheid van het individu. Hirsi Ali doet verder het verhaal van het uithuwelijken van vele moslima's. Het uithuwelijken bestaat hierin dat een vreemde man de uitgehuwelijkte moslima seksueel mag gebruiken. Evenzeer beschrijft Hirsi Ali de gruwelijke praktijk van het dichtnaaien van de schaamlippen bij vele moslima's , teneinde het maagd zijn tot het huwelijk te bewerkstelligen.

De vraag bestaat erin of de wereldgemeenschap kan aanvaarden dat in landen de mensenrechten worden geschonden en of we aan de zijkant kunnen blijven staan en toezien hoe vrouwen op barbaarse wijze behandeld worden? Essentieel is evenzeer de vraag of de universele waarden primeren op de culturele tradities en de regelgeving van natiestaten? Dient een onderscheid gemaakt te worden tussen mensen omwille van hun afkomst of religieuze overtuiging?

Samuel Huntington pleit voor een westerse terughoudendheid en is de mening toegedaan dat we ons niet dienen te mengen in andere culturen. In z'n bijzonder boeiend en consequent boek Het menselijk liberalisme oppert Dirk Verhofstadt daarentegen dat het Westen zich wel dient te mengen in de andere culturen, maar dan met argumenten en niet met wapens. Persoonlijk onderschrijf ik dit inzicht volledig. Ik vind me ook terug in de aanval van Alain Finkielkraut tegen het cultuurrelativisme. Finkielkraut verzet zich tegen de houding dat culturen verschillen en we er dus dezelfde waarde aan moeten hechten. De facto stelt hij dat de universaliteit van de liberale en humane waarden voorrang hebben tegenover anderen. Dit betekent mijns inziens niet dat we onze waarden kunstmatig moeten trachten op te dringen aan anderen, maar ze wel verdiepen en bekend maken. De Nederlandse filosoof Paul Cliteur stelt het als volgt, en dit is naar mijn oordeel een terecht inzicht: we moeten ijveren voor een 'universele seculiere moraal' met mensenrechten die nergens en nooit mogen overtreden worden en die afdwingbaar moeten worden voor een Internationaal Strafgerechtshof.

Dergelijke wezenlijke problematiek dient onze aandacht en overtuiging weg te dragen. Het opkomen voor vrijheid van meningsuiting, menselijke vrijheid, gelijke behandeling en individuele zelfbeschikking is immers een fundamenteel liberaal verhaal. In dit kader moet bovendien gestreefd worden naar de opheffing van de natiestaten en z'n staatsgrenzen om alzo het wereldburgerschap te verwelkomen.

Liberalisme en nationalisme staan haaks op elkaar. Nationalisme betekent de erkenning van een volk op basis van afkomst, geboorteplaats of religie. Ik deel de mening van Finkielkraut dat het onderscheid tussen mensen op basis van hun afkomst absurd is. Evenzeer onderschrijf ik het inzicht van Dirk Verhofstadt dat het liberalisme enkel het menszijn als cement erkent. Het liberale gedachtegoed stelt de individuele vrijheid centraal, aldus Dirk Verhofstadt, wat betekent dat grenzen, zowel geestelijke als fysieke, daar tegenin druisen. In z'n boek De taal van de hartstocht keert de immer inspirerende en charismatische Mario Vargas Llosa zich af tegen de natiestaat en z'n grenzen. Door toedoen van deze grenzen worden miljoenen mensen veroordeeld tot hongersnood, werkloosheid, onderdrukking en geweld. Het kan toch niet dat de reikwijdte van de individuele vrijheid beperkt wordt op basis van irrationele grondslagen? De grootste uitdaging van de mensheid bestaat erin een einde te maken aan de staatsgrenzen. Elke mens dient, ongeacht waar hij of zij ter wereld wordt gebracht, als een wereldburger geboren te worden, dit met een reeks onvervreemdbare rechten. De natie is een vrijheidsbeperkende factor, terwijl mensenrechten universeel zijn.

Het wereldburgerschap en de universaliteit der mensenrechten raakt de kern van ons bestaan. Het stelt het individu in staat z'n leven zelf in handen te nemen, zelf z'n keuzes te maken. Het is een ontvoogdend verhaal, een pleidooi voor meer individuele vrijheid, een hefboom naar meer rechtvaardigheid. Kortom, het is een liberaal verhaal dat een warme hand reikt aan de onderdrukten in deze wereld.

Mathias De Clercq is voorzitter van het LVSV-Gent

Mathias De Clercq

Links

mailto:mathiasdeclercq@hotmail.com