Enkele Iraanse vluchtelingen in de zaal Honoris Causa van de ULB volgen het voorbeeld van de Afghaanse hongerstakers in de Heilig Kruiskerk van Elsene. De Afghanen bestonden uit mannen en vrouwen, de Iraniërs enkel uit mannen. Het is niet de bedoeling dat ik me voor of tegen de zaak en het doel van de hongerstakers ga uitspreken. Deze tekst gaat over de gebruikte actie. Het is een van de meest gevreesde wapens die je in een democratie kan gebruiken: hongerstaking.

De meest bekende hongerstaker ooit was Mahatma Ghandi, die van advocaat volksheld werd. Hij pleitte voor een geweldloze strijd tegen het Britse Imperium via o.a. burgerlijke ongehoorzaamheid. Groot-Brittannië was op dat moment een democratie en de Britten waren al een hele tijd doordrongen democratische principes. Maar de ver van hun bed-show in India kon hen niet bekoren. Tot Ghandi eraan kwam. Hij deed beroep op de democratische gevoelens van de Britten door zijn verzet. Het feit dat hij geen slachtoffers maakte en dat niemand er slechter door werd zorgde ervoor dat hij geen vijanden kreeg. Een les die de hedendaagse terroristen ook zouden moeten leren. Als iemand slachtoffer wordt van een actie zal de publieke opinie zich tegen de agressor keren, zelfs als de agressor gelijk heeft. En dat is nu juist waar het allemaal om draait: de publieke opinie. Ghandi bereikte slechts deels zijn doel, naast onafhankelijkheid wou hij ook dat India één land bleef in plaats van te worden gesplitst in India en Pakistan. Tijdens de volksverhuizingen die deze splitsing met zich meebracht, en de rellen die erop volgden, ging de kampioen van de geweldloze strijd in hongerstaking. Het bezorgde hem niet wat hij wou, maar miljoenen mensen leefden met hem mee.

Wat is hongerstaking? Eigenlijk is het een langzame zelfvernietiging. Het toppunt van passiviteit is niet langer de noodzakelijke handelingen stellen om te overleven. Het toont de wereld hoe wanhopig men wel is, met als bedoeling de publieke opinie te shockeren. Eigenlijk is het een chantagemiddel. Men werkt in op het geweten van de publieke opinie dat ontzet ziet dat door de handelingen van haar leiders mensen in wanhopige situaties terechtgekomen zijn en dat sympathie krijgt voor de hongerstakers. We hebben altijd de neiging om sympathie te voelen voor de zwaksten en dat kunnen we maar beter behouden.

Hierop inspelen is een briljante zet. We kunnen de hongerstakers namelijk niets kwalijk nemen en voelen ons schuldig om het leed dat ze eigenlijk zichzelf aandoen. De politiek komt dan onder een gigantische druk te staan om iets te ondernemen. Nietsdoen staat gelijk met de langzame zelfvernietiging laten doorgaan, de publieke opinie tolereert dit niet dus moeten de politici wel handelen. Het volk keert zich voor alles naar de leiders en zal dit ook nu doen, maar meestal grijpen de leiders in voor de publieke opinie een hoogtepunt bereikt (wat zou gebeuren wanneer de wanhoop ten top wordt gedreven en iemand sterft).

Wat is hongerstaking? Het is een chantagemiddel dat inspeelt op het geweten van de publieke opinie. Een chantagemiddel gebaseerd op onze sympathie voor de zwakke en onze wil om hulpbehoevenden te helpen. Door het feit dat men zichzelf vernietigt en niet een ander kan er geen verontwaardiging tégen de hongerstakers ontstaan. Dader en slachtoffer zijn één. Dit onderscheidt hongerstakers van terroristen. Bij terrorisme geven we sommige entiteiten onze sympathie en andere onze afkeuring. Dat kan niet in dit geval en we voelen onszelf verantwoordelijk. Ons geweten zegt ons dat wijzelf onze eigen afkeuring verdienen. De hongerstakers kregen in dit geval onderhandelaars over de vloer en er werd een tijdelijk compromis gesloten. De publieke opinie werd gesust, de hongerstakers waren uitgebreid in het nieuws gekomen én zeer belangrijk: ze konden hun actie op elk moment opnieuw hervatten, niemand kan daar iets tegen doen.

Over de inhoud van het compromis en de argumenten van de hongerstakers spreek ik me niet uit. Of ze nu gelijk of ongelijk hebben, door het gebruik van de hongerstaking zijn die argumenten van weinig tel geworden. Het typische aan een chantagemiddel, vooral ten opzichte van de publieke opinie, is dat goed of fout er geen aandeel in hebben. Het is een onredelijke actie en er kan geen redelijke oplossing voor gevonden worden. In zekere zin zou je kunnen zeggen hongerstaking ook een dwangmiddel is, en dat de oplossing er is gekomen onder bedreiging zichzelf kwaad te doen. Dit actiemiddel is een democratie onwaardig.

Maar nu moeten we ons afvragen waarom de hongerstakers naar dit middel grepen. Welke alternatieven hadden ze? Het mag namelijk niet dat in een democratie iemand in een uitzichtloze situatie terechtkomt. Het hele systeem van de democratie is erop gebaseerd dat de meerderheid van het volk beslist wie regeert én dat de minderheid beschermd wordt. En de kleinste minderheid ter wereld is het individu, wie de individuele rechten niet respecteert is geen beschermer van de minderheid. (Ayn Rand). De meerderheid moet er dus voor zorgen dat elk individu krijgt waar het recht op heeft. Is het mogelijk dat een individu deze ontzegd wordt? Dat is een smet op een democratie. Het individu moet altijd nog érgens terecht kunnen. Maar indien ze ergens terecht konden is hun middel absoluut verwerpelijk en een democratie onwaardig.

Chris Demeyere

Chris Demeyere