Op 4 november 2008 kiezen de Amerikanen hun nieuwe president. De strijd gaat tussen de republikein John MacCain en de democraat Barack Obama. Toch is er nog een derde kandidaat in de running. Het betreft Bob Barr de vertegenwoordiger van de Libertarian Party. De libertarische beweging is een huis met vele kamers. Bekende namen zijn David Friedman, Walter Block, Jan Narveson, Walter Williams en Hans-Hermann Hoppe. Allen bepleiten ze een minimale staat waarbij de ene nog verder gaat dan de andere. Zo pleit David Friedman voor een privatisering van het rechtssysteem. Bij elk conflict zouden de strijdende partijen dan op zoek moeten gaan naar een vorm van private arbitrage. Walter Block verdedigt drugsdealers, blackmailers, geldvervalsers, werkgevers van kinderarbeid, pandjesbazen (huisjesmelkers) en verkopers van tickets op de zwarte markt. Het zijn volgens Block allemaal activiteiten waar de overheid zich niet moet mee moeien. Hans-Hermann Hoppe is dan weer gewonnen voor de afschaffing van de democratie. Volgens hem is een vrije markt beter af onder een erfelijke monarchie. Het lijken allemaal bizarre ideeën maar ze zijn in de Verenigde Staten wel belangrijk en bereiken honderdduizenden mensen.

Ondanks hun interne verschillen is er ook één belangrijke constante onder libertariërs. Het betreft absoluut geloof in de vrijheid, de vrije markt en het eigendomsrecht. Hiervoor verwijzen ze steevast naar de ideeën van Robert Nozick die zich in zijn boek Anarchy, State and Utopia boog over de vraag hoe de verdeling van goederen tot stand is gekomen. Hij was van mening dat mensen hun goederen maar legitiem in bezit hebben als die goederen bij een eerste verwerving op legitieme wijze zijn verworven (Principle of just initial acquisition) en daarna op legitieme wijze zijn overgedragen (Principle of justice in transfer). De vraag of een grond, huis of zelfs volledig land legitiem verworven en overgedragen werd is dus essentieel. Nozick erkende dit ook impliciet in zijn theorie over het corrigeren van vormen van verwerving of overdracht die niet correct gebeurden (Principle of rectification of injustice). Op de vraag wat rechtmatige verwerving is, vertrekt Nozick van het principe dat er ‘in den beginne’ geen eigendomsrechten bestonden, in tegenstelling tot Locke die er vanuit ging dat alles eerst in gemeenschappelijk bezit was. Van zodra dan iemand zijn talenten of arbeid vermengd met iets dat zonder eigenaar is, wordt het aldus Nozick zijn eigendom.

Ongeacht of men hier nu mee eens is stelt zich evenwel de vraag of alle huidige eigendommen wel op die manier rechtmatig verworven werden? Wie een beetje de geschiedenis van staten, steden, gemeenschappen en individuen heeft bestudeerd weet dat hier nooit een bevredigend antwoord op komt. Hoe kwam Leopold II aan Congo en van wie waren de oorspronkelijke bezittingen? Van de zwarten of de Europeanen? Van wie zijn de Verenigde Staten? Van de oorspronkelijke indianen of de Europese kolonisatoren? En van wie is Australië? Van de lokale aboriginals of de ingeweken Britten? Nozick kon er alvast geen deftig antwoord op verzinnen. Eén zaak staat evenwel vast: de oorspronkelijke verwerving van eigendom en daaropvolgende transacties zijn het resultaat geweest van ‘het recht van de sterkste’, en dat is nu niet bepaald de legitimiteitsgrond die Nozick bedoelde. Meer nog, Nozick stelde uitdrukkelijk dat een huidige eigendomstitel illegitiem is als die via geweld verworven werd. Hiermee drijft zijn theorie van het recht op eigendom op drijfzand.

Maar ook de principes van de absolute vrijheid en absolute vrije markt houden in de praktijk geen stand. Volgens Nozick is de staat niet verplicht levenskansen voor anderen te waarborgen. Anders gezegd, de mens is niet verantwoordelijk voor de miserie van anderen (wat vaak juist is) en hoeft er zich bijgevolg niet om te bekommeren (wat onjuist is). Uit de theorieën van Nozick vloeit ook voort dat het oneerlijk is dat werkenden moeten opdraaien voor de luiaards in de wereld. Dat klinkt goed, maar wat met de zieken, de ouderen, de gehandicapten, de ongeletterden, de homeless-people? Zij moeten zich op eigen kracht opwerken aldus Nozick. Maar wat als dat niet lukt? Laten we ze creperen? Of laten we ze over aan de vrijwillige liefdadigheid? Daar geeft hij geen antwoord op. Libertariërs stellen dat private initiatieven ter bescherming van de zwakkeren beter is, maar de praktijk wijst uit dat dit niet het geval is. Het winstprincipe dat een absolute vrije markt kenmerkt, houdt immers geen rekening met morele problemen. Alleen wat geld opbrengt zal blijven functioneren. Structuren die tot geldverlies leiden, zoals het opvangen van armen en senioren, zullen in een dergelijk systeem verdwijnen, en hen afhankelijk maken van vormen van particuliere en paternalistische liefdadigheid.

Ook in ons land krijgt het libertarisme voet aan de grond. Het libertarisch gedachtegoed wordt in ons land ondermeer verspreid door professor Boudewijn Bouckaert, de huisideoloog van Lijst Dedecker (die ook pleit voor een samenwerking met het Vlaams Belang) en door marktfundamentalistische studenten. Zij wijzen op de negatieve impact van een teveel aan overheid op onze economie, sociale zekerheid en maatschappelijk functioneren. Daar hebben ze natuurlijk een punt. Bijna de helft van elk Belgisch inkomen wordt wegbelast. Maar in hun ideologische blindheid zien ze niet de negatieve kanten van een terugtrekkende overheid. Die was de laatste weken nochtans goed zichtbaar in de bankwereld. Door een gebrek aan regels vanuit de overheid namen CEO’s van bankinstellingen maatregelen die op korte termijn schijnbaar goed waren voor de bank en vooral voor henzelf, maar die uiteindelijk nefast bleken voor het hele systeem en voor de talloze kleine spaarders en aandeelhouders. De negatieve effecten van een terugtrekkende overheid zagen we ook op andere domeinen, zoals bij de orkaan Katrina die New Orleans overspoelde. Ook toen bleek dat een gebrek aan staat leidde tot chaos, verarming en een gebrek aan bescherming voor de zwakkeren in de samenleving. Een tekort aan staat is even gevaarlijk als een teveel aan staat. Liberalen, ook zogenaamd klassiek liberalen als Adam Smith, John Stuart Mill en Karl Popper, hebben steeds gewezen op de noodzaak van een evenwicht tussen vrijheid en rechtvaardigheid, tussen autonomie voor het individu en een efficiënte overheid.

Terug naar Bob Barr, de presidentskandidaat voor de Libertarian Party. Voordien was hij actief bij de Republikeinen en stond hij gekend als een van de meest conservatieve leden van het Congres. Zo steunde hij de wet die voorziet dat enkel een huwelijk tussen een man en een vrouw federaal kan worden erkend. Dus geen sprake van rechten voor homo’s en lesbische vrouwen. Eind jaren negentig keerde Barr zich tegen het gebruik van marihuana om medische redenen. Hij stemde voor de Patriot Act waardoor individuele rechten en vrijheden aan banden werden gelegd in ruil voor een virtuele veiligheid. Hij stemde voor de oorlog in Irak maar belooft nu een snelle terugtrekking van de Amerikaanse troepen uit dat land. Hij speelde een belangrijke rol in de ‘impeachment’-procedure tegen president Clinton omwille van diens vermeende relatie met Monica Lewinsky. Momenteel zit hij in de directieraad voor de National Rifle Association en is hij voorzitter van de American Conservative Union, een treffend voorbeeld van de sterke band die bestaat tussen libertariërs en paleoconservatieven. Bij de doortocht van de orkaan Ike in Texas in september 2008 wilde hij niet weten van de verplichting van de overheid om eigenaars van woningen die door de storm in gevaar zouden komen, weg te sturen. Dat was een zaak die ze zelf moesten beslissen, aldus Barr.

Het zijn allemaal standpunten waar liberalen een tegengestelde mening op nahouden. Libertariërs hebben niets van doen met het liberalisme, ook niet met de zogenaamde klassiek liberalen. Daarvoor zijn libertariërs te dogmatisch in hun marktfundamentalisme en hun afwijzing van elke verantwoordelijkheid van de mens tegenover de medemens en de samenleving.

Dirk Verhofstadt

Dirk Verhofstadt

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be