In zijn boek De mythe van het vrije ik geeft CD&V-senator Wouter Beke aan waar de christendemocraten met onze samenleving naartoe willen. Ze plaatsen het ‘wij’ tegenover het ‘ik’, of beter gezegd de groep tegenover het individu. Net als de Nederlandse ministers Jan Peter Balkenende en André Rouvoet gaat de auteur hierbij ten rade bij communitaristische denkers. Die zoeken hun heil niet primair bij de staat zoals socialisten of bij het individu zoals liberalen, maar bij allerlei groepen zoals gezinnen, belangenorganisaties en kerken. Wouter Beke plaatst vraagtekens bij de visie dat de mens een rationeel wezen is dat individueel beslissingen neemt los van zijn achtergrond. Meer nog, hij keert zich regelrecht tegen het individualisme als zodanig, stelt dat de menselijke autonomie te groot is geworden en dat religie kan bijdragen tot een versterking van het sociaal kapitaal.

Dat deze visie veraf staat van het liberalisme is duidelijk. Terwijl socialisten het individu ondergeschikt willen maken aan de staat, plaatsen christen-democraten het individu onder curatele van zogenaamde sociale gemeenschappen. De gevolgen hiervan zijn dan ook voorspelbaar en doen terugdenken aan de jaren vijftig waarin de macht van het gezinshoofd, de onderwijzer en de pastoor over respectievelijk de gezinsleden, de leerlingen en de parochianen absoluut was. Dat bij christendemocraten vooral geloofspunten en religieuze waarden overheersen, conflicteert met de zelfontplooiing die voor liberalen essentieel is om zich als mens te verrijken en te vervolmaken. De overdracht van maatschappelijke deugden via christelijke organisaties is beangstigend omdat het belang van de mens dan zal wijken voor de geloofsovertuigingen en belangen van machtige drukkingsgroepen. Zo willen ze bijvoorbeeld kinderen in niet pluralistische scholen een eenzijdig mens- en maatschappijbeeld bijbrengen en patiënten in zuilgebonden verpleeghuizen hun morele waarden opleggen.

Tekenend is de uitspraak van Wouter Beke dat een grote groep van mensen zich pas echt vrij voelt ‘wanneer anderen voor hen keuzes maken en wanneer zij bepaalde gedragspatronen gewoon kunnen overnemen’. Dit staat haaks op alle krachten die de emancipatie van de mens – in het bijzonder van vrouwen en kansarmen – willen bevorderen. De auteur stelt dat hij niet tegen de vrijheid is, maar dat die meer kansen maakt als men de gewoontes van de groep overneemt. Wat betekent deze uitspraak voor vrouwen die omwille van culturele en religieuze redenen niet langer mogen studeren of gedwongen worden om te huwen met een man die door hun ouders gekozen wordt? Hoe moet het dan met personen van hetzelfde geslacht die elkaar graag zien en een huwelijk willen sluiten? Welke impact heeft dit voor zieken die ondragelijke pijn lijden en aangeven dat ze verlost willen worden uit deze hel? Wouter Beke en tal van christendemocraten verfoeien het individualisme dat ze gelijk stellen met het egoïsme, maar daar heeft het niets mee te maken. Individualisme is het recht van elke mens om zelf invulling te geven aan zijn of haar levensplan. Om te beslissen of men gaat trouwen, of men kinderen gaat krijgen, welk beroep men gaat uitoefenen, kortom wat men van zijn of haar leven gaat maken. Voor dat recht op zelfbeschikking hebben onze voorouders de voorbije eeuwen gestreden, tegen alle conservatieve krachten van koning, kerk en kapitaal in.

Liberalen hebben geen enkel bezwaar tegen een bloeiend verenigingsleven, integendeel, ze willen het stimuleren. Verenigingen kunnen zorgen voor ontplooiingsmogelijkheden en het welzijn tussen mensen verhogen. In sommige gevallen bieden groepen zelfs een buffer tegenover een te grote staatsinvloed. Dat individuen opgroeien en handelen binnen een bepaalde sociale context is evident. Liberalen willen echter niet dat mensen worden opgesloten in groepen of engagementen die ze daarna niet meer kunnen verlaten. Hopelijk zoekt en vindt het individu ook buiten die groepen ervaring en levenswijsheid, zoniet ziet het er slecht uit voor de vele kinderen die geboren worden in gezinnen waar men er extreme politieke, religieuze of maatschappelijke standpunten op nahoudt. De overheid moet ons daarbij de kans geven om te kunnen leven volgens onze overtuiging en ze moet voldoende gevarieerde culturele elementen aanreiken. Alleen als we kennis kunnen maken met diverse standpunten en modellen van wat goed en bewonderenswaardig is, wordt onze vrijheid echt. Daarom komen liberalen ook op voor vrije meningsuiting, persvrijheid, artistieke vrijheid en het recht op een behoorlijke maar ook pluralistische opvoeding.

Het belangrijkste punt van kritiek op christendemocraten die ons hun morele waarden willen opleggen, is de wanverhouding die ontstaat tussen individu en gemeenschap. Zij stellen de gemeenschap boven het individu. Dit is een gevaarlijke redenering die snel en diep kan graven in de rechten van de mens. Als de rechten van het gezin, de school of de kerk boven de rechten van het individu staan, dan erkent men in feite dat de personen die deze gemeenschappen leiden een autoriteit hebben tegenover de leden van die gemeenschap. Dan is de vader des huize opnieuw heer en meester over zijn vrouw en kinderen, dan schakelen onderwijzers en directies het kritisch vermogen van de leerlingen uit en dan verkondigen pastoors, bisschoppen en pausen opnieuw hun onfeilbare boodschappen. Het gaat in die gevallen niet om eerbied maar om volgzaamheid, niet om gemanierdheid maar om geplogenheid, niet om leergierigheid maar om onderworpenheid. Als we het dan hebben over grotere gemeenschappen en de gemeenschap als dusdanig, dreigt de individuele vrijheid volledig te verdwijnen. Dan gaat het immers niet meer om betrokkenheid maar om loyaliteit, onderwerping en blind geloof. John Stuart Mill waarschuwde dat de druk van groepen kan leiden tot individuen die ‘als voetjes van Chinese vrouwen zijn’: identiek maar kreupel.

Wat zo’n zorgen baart is die titel van het boek De mythe van het vrije ik. Natuurlijk zijn er mensen die omwille van hun sociale afkomst, ziekte, ouderdom of handicap onvrij zijn. Net ten bate van hun recht op zelfbeschikking moet de overheid tussenkomen en zijn liberalen dan ook voorstander van een efficiënte overheid die zorgt voor degelijk onderwijs en een sterke sociale zekerheid. Maar moeten we uit de titel begrijpen dat het ‘ik’ niet vrij kan zijn? Dat de mens geen eigen, rationele keuzen kan maken? Wat is dan het alternatief? Dat anderen in de plaats van het ‘ik’ keuzes gaan maken? Het is een beangstigende gedachte die in feite ook een aanval betekent op de vrije markt en het consumentisme. Laat ons de duur bevochten rechten en vrijheden voor de mens niet te grabbel gooien voor een vermeende morele ‘verrijking’. Laat ons liever strijden om die rechten en vrijheden ook ter beschikking te stellen van de miljoenen mensen op de wereld die zelf geen keuzemogelijkheden hebben en die alleen maar kunnen dromen van het door de christendemocraten zo verfoeide consumentisme.

Tenslotte bepleit Wouter Beke een grotere rol voor de religie en de kerk. Voor liberalen is geloof een privé-kwestie. Iedereen gelooft wat hij of zij wil. Alleen mag het niet opgedrongen worden aan anderen. We merken dat net die toenemende rol van de religie een probleem begint te vormen voor onze rechtstaat, denk aan de impact van alle vormen van orthodox geloof. We merken dat overal waar men het geloof als uitgangspunt van de moraal neemt mensen onderdrukt worden. En de kerk als voorbeeld? Wat denken de huidige christen-democratische leiders dan over de minderwaardige positie van de vrouw in de kerk - denk aan het celibaat en het feit dat vrouwen geen voorgaande rol mogen spelen in de kerk? Wat te denken van het standpunt van de kerk ten aanzien van ethische kwesties zoals abortus, euthanasie en het homohuwelijk? Wat te denken van het schandelijke verbod van de kerk ten aanzien van condoomgebruik, iets wat vandaag het leven kost van miljoenen mensen in Afrika en andere continenten? De paus is voor velen niet langer een lichtbaken, maar een toonbeeld van conservatisme en wereldvreemdheid.

Individualisme betekent mens worden met alle rechten die dit met zich meebrengt zoals de vrijheid om keuzes te maken, maar ook met alle plichten tegenover anderen en ten aanzien van de samenleving. Individualisme is niet tegengesteld met solidariteit. Integendeel, de autonomie van het individu is noodzakelijk om te komen tot een ware solidariteit. En solidariteit is dan weer nodig om diegenen die niet in staat zijn om over zichzelf te beschikken, kansen te geven. Er bestaat dus een duidelijk raakvlak tussen individualisme en solidariteit. Wat mij stoort is het misbruik door Wouter Beke van het woord ‘solidariteit’. De praktijk toont aan dat net christendemocraten daar weinig of geen oog voor hebben. Net zij staan achter drukkingsgroepen zoals de Boerenbond die met miljarden euro’s hun groepsbelangen veilig stellen ten koste van de positie van de vele miljoenen boeren in het arme Zuiden. Het zijn zij, met de minister-president op kop, die betogen tegen de afbouw van de economisch en moreel schandelijke exportsubsidies die ervoor zorgen dat mensen in hun land van herkomst honger lijden. ‘Elke mens telt’, schrijft Beke, maar blijkbaar tellen de armen in het Zuiden iets minder mee.

Wouter Beke keert zich tegen het individualisme en dus tegen het recht op zelfbeschikking. Dat is een duidelijke houding waardoor de burgers opnieuw een echte keuze hebben. Ofwel kiezen ze voor een gesloten en paternalistische samenleving waarin ze moeten leven volgens overgeleverde gewoontes en tradities, ofwel kiezen ze voor een open samenleving waarin mensen zelf greep hebben op hun toekomst. Dat eerste biedt de valse zekerheid dat men behoudt wat men heeft, het laatste biedt de kans om het later beter te hebben. Dit is hét cruciale snijpunt tussen behoudsgezindheid en vooruitstrevendheid. Mijn boodschap: er moet niet minder maar meer recht op zelfbeschikking komen.

Dirk Verhofstadt

Dirk Verhofstadt

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be