Op 21 oktober 2008 werd in Londen de Atheist Bus Campaign gelanceerd (http://www.atheistcampaign.org). Vanaf januari 2009 zullen in Westminster autobussen rondrijden met daarop de slogan ‘There's probably no God. Now stop worrying and enjoy your life.’ De posters zijn een idee van de British Humanist Association (http://www.humanism.org.uk/) en worden mede ondersteund door de prominente Professor Richard Dawkins. De initiatiefnemers reageren hiermee op de alomtegenwoordige advertenties en posters (eveneens op de Londense bussen) handelend over Jezus’ reddende boodschap of over de dreiging van de eeuwige verdoemenis voor ongelovigen! Gezien het meer dan verhoopte aantal financiële particuliere bijdragen is de kans zeer groot dat dit initiatief door het brede publiek verwelkomd zal worden als een nieuwe frisse wind. Deze slogan zal mensen aan het denken zetten en denken is voor religie ‘an anathema’, aldus Dawkins.

Ook de Alliance of Liberals and Democrats for Europe (http://www.alde.eu) denkt dezer dagen na over de rol van religie in de Europese Unie. Op 27-29 augustus 2008 hield ALDE in de zalen van het Europees Parlement haar tweede conferentie, voornamelijk op initiatief van de Italiaanse liberale fractie Radicali Italiani. In een korte inleiding wijst Mevr. E. Bonino, gewezen lid van de Europese Commissie (EC) en de Italiaanse regering, op de eerder ongunstige evolutie in Europa sinds die eerste conferentie in december 2004. Als vice-president van de Italiaanse Senaat ziet zij de macht van het Vaticaan in haar land stelselmatig toenemen, en kan alleen maar dromen van een progressieve ethische wetgeving, zoals we die in België kennen. Ook D66-MEP Sophie In ‘t Veld, voorzitster van de werkgroep ‘Separation of Church and State’, kijkt met argusogen toe hoe de Europese instellingen, nu deze zich meer en meer inlaten met de persoonlijke levenssfeer en levensbeschouwing, het ‘target’ worden van religieus geïnspireerde lobbyisten.

Vanwaar de nood bijvoorbeeld aan een tweede clausule in de drafts van een Europese Constitutie handelend over het promoten van ‘een dialoog tussen de EC enerzijds en religieuze en niet-confessionele groeperingen anderzijds’? Maken deze laatsten dan geen deel uit van de ‘civil society’, zoals opgetekend in de eerste clausule, handelend over het promoten van ‘de dialoog tussen de EC en de civil society’? Mag men bijvoorbeeld niet een beetje wantrouwig zijn wanneer Commissievoorzitter Barroso enerzijds ‘vertrouwelijke’ gesprekken aanknoopt met exclusief mannelijke orthodox-religieuze groepen, en anderzijds oproept tot meer transparantie naar de media toe? Onder de gepriviligieerden van deze EC bevinden zich blijkbaar veel religieuzen. Ook Graham Watson, ALDE-president, is de mening toegedaan dat Europa nog geen (duurzaam) evenwicht heeft gevonden tussen religie, filosofie en wetenschap, en dat een seculiere staat (momenteel) de beste optie is. Enkel deze uitgangspositie garandeert het best de individuele vrijheid, i.c. de vrijheid te geloven of niet te geloven. Secularisme verplicht het individu niet tot een atheïstisch of niet-theïstisch wereldbeeld. Secularisme staat een neutrale staat voor waar politieke beslissingen gebaseerd zijn op de menselijke ratio en wetenschappelijke bevindingen, en onderworpen kunnen worden aan een kritische evaluatie. Sarah ‘barracuda’ Palin, running mate van US-presidentskandidaat McCain, kan je dezer dagen moeilijk van secularisme betichten wanneer ze in haar kerk studenten bezweert ‘dat de nationale leiders soldaten naar Irak uitsturen in opdracht van God! Dat er een plan is en dat het Gods plan is!’ (1)

Eenzelfde thema vinden we reeds terug bij Paul Cliteur in zijn boek Moreel Esperanto (2), waarin hij ervoor pleit in staatszaken en openbare functies een universele seculiere moraal te hanteren (en verder toelaat thuis gerust in het bestaan van bovennatuurlijke krachten te geloven). Alleen kan men zich de vraag stellen of de modale burger, al naargelang zijn positie (privé-sfeer versus openbare functie), zo eenvoudig van wereldbeeld (paradigma) wisselt. Werkt men bovendien geen civiele schizofrenie in de hand wanneer men ten hoogste onverschillig blijft bij het feit dat de gelovige burger, afhankelijk van de setting, nu eens voor en dan weer tegen westerse verworvenheden als democratie, emancipatie, de liberale rechtsorde, vrijheid van meningsuiting, zelfkritiek, een studieuze houding, e.d. zou ageren? In zijn boek De malaise van de multiculturaliteit laat Wim van Rooy geen spaander heel van deze onverschilligheid. Samen met talrijke Arabische liberale intellectuelen houdt hij een vlammend pleidooi voor een bedachtzamer omgang met de religieuze multicultuur en geen millimeter in te leveren van de hoger vermelde westerse verworvenheden. (3)

Deze conferentie koos ervoor om het secularisme te ondersteunen. Zij dreigt echter een maat voor niets te worden. Hoe wil men immers EU-burgers ertoe brengen in openbare functies rationele en/of wetenschappelijke maatstaven te hanteren, wanneer de pleitbezorgers van deze maatstaven geen forum krijgen? Wanneer Watson in Europa wil streven naar een duurzaam evenwicht tussen religie, filosofie en wetenschap, dan had ALDE er goed aan gedaan minstens één first-class vertegenwoordiger uit de wetenschappelijke wereld uit te nodigen (naast de 14 (!) sprekers uit confessionele organisaties en 13 uit filosofisch/menswetenschappelijke (4) hoek). Dat de aanwezigheid van een welbespraakte exacte wetenschapper (of minstens een bezielend wetenschapsfilosoof) op zijn plaats was, viel op te maken uit de voordracht van atheïst en ex-katholiek G. Spadaccia, gewezen Italiaans senator en secretaris-generaal van Radicali Italiani, waarin hij toegeeft door nostalgie bevangen te zijn en geen boodschap te hebben aan wetenschap. Wanneer we uitgerekend hem voorts horen vertellen dat het door hem nagestreefde secularisme voor niet meer staat dan voor een ‘priester-loos’ katholicisme dan hoeft er geen verder betoog: Spadaccia (en mogelijks meerdere ALDE-fractieleden) hebben dringend nood aan bijscholing in het algemeen en het wetenschappelijke in het bijzonder.

Aan wie had ALDE - de sprekerslijst getuigt toch ook van enige ambitie! - tijdens de conferentie deze taak beter kunnen toevertrouwen dan aan bijna emeritus Richard Dawkins, ‘Oxford Professor in Public Understanding of Science’. Gewis, Spadaccia en co zouden snel én duurzaam de paradigma-wissel uitvoeren na het lezen van Dawkins laatste boek en anthologie van ‘extracts and short pieces from a variety of scientific works from the early 20th century on, capturing the allure of understanding the world through science, giving a taste of the imagination and ideas, the constant striving, and the discoveries and reflections that have ever driven science. Framed in this modern treasury, they also reflect the power and importance of the communication of science in the modern world, and the lasting value of fine, clear, often literary science writing in a world rapidly changing through science and its applications.’ (5)Helaas, in deze conferentie mistte ALDE aldus innovatieve informatie om in deze ‘rapidly changing world’ een wervend en aangepast liberaal europees levensbeschouwelijk project gestalte te geven.

Eens te meer werd te éénzijdig ‘the floor’ gegeven aan vertegenwoordigers van allerhande religies en sektaire bewegingen, gaande van de drie woestijngodsdiensten (in al hun orthodoxe en liberale varianten), over de ‘Union of Seventh-day Adventists’ en het atypische niet-theïstische Boedhisme tot zelfs een live telefonische interventie van een nazaat van Ghandi. Zonder een polarisator (6) als Dawkins moet men geen nieuwe wijn verwachten, hooguit een Renaissance-effect (7). Getuigt het van weinig respect te stellen dat deze vertegenwoordigers ‘au fond’ weinig op hebben met het secularisme? Is het waarschijnlijk dat dergelijke interreligieuze of multiculturele dialogen meer zijn dan praatbarakken en men dogmas laat sneuvelen? Is het aannemelijk dat we in dit gezelschap voortrekkers van een evolutionair humanisme (8) zullen vinden? Laten we geen al te hoge verwachtingen koesteren wanneer zelfs G. Vanheeswijck, filosoof en groot pleitbezorger van het actief pluralisme en de dialoog, in zijn recentste boek (9) tevreden en ambitieloos stelt dat ‘zoals deelnemers aan elke wetenschappelijke discipline openlijke discussie als winst beschouwen, zo beschouwt het actief pluralisme openlijke discussie rond de levensbeschouwelijke problematiek reeds als winst’. Met dergelijke ingesteldheid kunnen de frustraties bij een verwachtingsvol publiek snel hoog oplopen!

Ook Rabbi David Meyer, auteur van Les Versets douloureux Bible, Évangile et Coran entre conflit et dialogue, tempert de verwachtingen van het publiek wanneer hij zijn ervaringen met interreligieuze dialogen meedeelt. ‘Deze bijeenkomsten zijn best gezellig … zolang men heikele onderwerpen uit de weg gaat. Het thema antisemitisme aanraken, wordt bijvoorbeeld zeer snel als ‘attaque’ ervaren’. Verrassend is daarentegen wel zijn oproep (aan voornamelijk gelovigen) zich daarom te focussen op wat storend is binnen de eigen (geloofs)gemeenschap, eerder dan op wat men storend vindt bij de ander. Overtuigd van de nood aan ‘apaisement’, streeft Rabbi Meyer in dit kader naar meer relativeringszin, zeg maar de-sacralisatie, om de fundamentalistische krachten in eigen rangen te bedaren. Op vraag van PS-MEP Mevr. V. De Keyser, lid van o.a. het EP Committee on Women's Rights and Gender Equality, geeft Meyer een (technisch) voorbeeld: …in oorsprong is de door God geopenbaarde Schrift enkel opgebouwd uit medeklinkers en dus onleesbaar. Vanuit de (feilbare) menselijke traditie werden de klinkers er, naar best vermogen, aan toegevoegd. Er ontstond aldus een leesbare doch mogelijks ook onvolledige/foutieve tekst. Net dit laat ruimte voor interpretatie om de fundamentalistische krachten tot ‘apaisement’ te brengen, wanneer deze zich beroepen op heilige teksten om hun (politieke) acties te legitimeren. Rien n’est immuable (10).

Rabbi Meyer is dus best bereid zijn geloofspunten aan auto-kritiek te onderwerpen… op voorwaarde dat de aanhangers van andere confessies ook hiertoe bereid zijn, zoniet dreigt het ‘échec’. Onnodig te zeggen dat dit statement op veel bijval van het publiek kon rekenen. Hopelijk denkt ALDE er volgende keer aan Richard Dawkins uit te nodigen op haar derde Conferentie. De kans dat andere confessies rabbi Meyer’s wijze inzichten bijtreden kan alleen maar toenemen. Het zou een eerste aanzet kunnen zijn tot een broodnodige paradigma-shift … naast het nemen van de bus in Londen!

Dat we van Wim van Rooy’s hogergeschetste pleidooi ernstig ter harte dienen te nemen, bewijzen volgende twee recent gepubliceerde rapporten. Op 17 september 2008 publiceerde de ‘European Council on Foreign Relations’ een rapport waaruit blijkt dat de EU er sinds het einde van de 90-er jaren minder en minder in slaagt om wereldwijd de mensenrechten alsook de rechtsorde te promoten en te verdedigen. Haar invloed neemt stelselmatig af in zowel de General Assembly als de Human Rights Council (HRC) en de Security Council. http://www.ecfr.eu/content/entry/the_european_union_at_the_united_nations/.

In deze United Nations HRC heeft het Center for Inquiry op 17 september 2008 een positioneringsrapport neergelegd, getiteld Islam & human rights: Defending Universality at the United Nations. CFI vertegenwoordigers verdedigden er op 19 september 2008 in Genève de vrijheid en het recht te twijfelen, de vrijheid ideeën af te wijzen, de vrijheid tot blasfemie. Zij nemen het op tegen een coalitie van een 57-tal Islamitische Staten die, gegroepeerd als de Organization of the Islamic Conference (OIC), meer en meer aan invloed winnen binnen de HRC, trachten een parallel sharia-gebaseerd mensenrechten-systeem in te voeren, gebaseerd op de ‘Universal Islamic Declaration of Human Rights’ (1981) en de ‘Cairo Declaration on Human Rights in Islam’ (1990) en trachten blasfemie universeel binnen het strafrecht te brengen. (11)

Voetnoten:



1 Voor haar toespraak zie link http://richarddawkins.net/article,3067,Palins-Church-May-Have-Shaped-Controversial-Worldview,Nico-Pitney-and-Sam-Stein-Huffington-Post



2 Paul Cliteur, Moreel Esperanto, Arbeiderspers 2007. Zie ook recensie in Liberales nieuwsbrief 160.



3 Wim van Rooy, De Malaise van de Multiculturaliteit, Acco 2008. Zie ook recensie in Liberales nieuwsbrief 212.



4 Zonder de oprechte bekommernis van de diverse seculiere verdedigers van de wetenschappelijke methode en verdiensten in twijfel te willen trekken, lijkt de aanwezigheid van een ‘expert in the field’ me hier zeker ook gepast.



5 Richard Dawkins, The Oxford Book of Modern Science Writing, Oxford University Press 2008.



6 Recentelijk slaagde Adnan Oktar, alias Harun Yahya, de Turkse auteur van de ‘Atlas of Creation’, erin de website van Dawkins in Turkije te laten blokkeren. Zie meer onder http://richarddawkins.net/article,3128,Turkey-bans-biologist-Richard-Dawkins-website,Monsters-and-Critics



7 Ook het Renaissance-denken kan niet als een paradigma-shift beschouwd worden; hooguit als het ontstaan van varianten van mono-theïstisch denken.



8 Michael Schmidt-Salomon, Manifest des Evolutionären Humanismus: Plädoyer für eine zeitgemässe Leitkultur, Alibri 2006 (2°ed.). Het evolutionair humanisme staat lijnrecht tegenover een potentieel fatale combinatie van technologische know-how enerzijds en naïef kindergeloof anderzijds, waarmee we bij het begin van deze 21st eeuw meer en meer te maken krijgen.



9 Guido Vanheeswijck, Tolerantie en actief pluralisme: de afgewezen erfenis van Erasmus, More en Gillis, Pelckmans-Klement 2008, (pag 99). Vanheeswijck is mede-oprichter van het Antwerpse Centrum Pieter Gillis (http://www.ua.ac.be/main.aspx?c=*PIETERGIL&n=19903) en zal op ma 15 december 2008, ter gelegenheid van zijn boekpublicatie, in gesprek gaan over hedendaags actief pluralisme met o.a. Anne Provoost, auteur van het Atheïstisch Sermoen Beminde Ongelovigen (zie recensie in Liberales nieuwsbrief 199). Meer info onder http://www.spes-forum.be/.



10 Deze wijsheid vinden we reeds terug bij Heraclitus als ‘Panta rhei kai ouden menei’ en als motto ‘Nothing Lasts’ van de Californische hippie-beweging Merry Pranksters.



11. http://www.centerforinquiry.net/unitednations/news/center_for_inquiry_defends_freedom_of_expression/

Karl Dhaene

Karl Dhaene

Links

Mailto:carolus.gallus@academia-flandriensis-de-lince.eu