Goed vijf jaar geleden – dus voor 11 september 2001 – dachten velen dat we een nieuwe tijd waren binnengestapt. Herinner u, het was de tijd waarin we spraken over internationale akkoorden over de bestrijding van landmijnen, de goedkeuring van het Kyoto-akkoord, de aanvaarding van de Anti-Ballistic Missile Treaty, de acceptatie van het Internationaal Strafhof in Den Haag voor de bestrijding van genociden en andere grove schendingen van mensenrechten. Het zou een nieuwe, verlichte tijd worden. Een tijd van vrede en rechtvaardigheid na die vreselijke twintigste eeuw die met Ieper, Auschwitz, Dresden, Hiroshima, Rwanda en Sarajevo een absoluut dieptepunt in de beschaving betekende. Wat hebben we ons schromelijk vergist.

In de eerste vijf jaar van deze eeuw kregen we opnieuw van hetzelfde. Radicale moslims die vliegtuigen vol onschuldige burgers en werknemers in de WTC-torens de dood injoegen. Een koppige Amerikaanse president die op basis van pertinente leugens – de vermeende aanwezigheid van massavernietigingswapens – een uitzichtloze oorlog begon. Een dictatoriale Russische leider die misbruik maakt van zijn energiebronnen om zijn wil op te leggen aan andere landen. Een krankzinnige Iraanse premier die de holocaust ontkent en Israël van de kaart wil vegen. Een dolgedraaide Noord Koreaanse leider die experimenteert met nucleaire raketten terwijl zijn volk nauwelijks te eten heeft. Religieuze fanatici die in Kashmir en Irak elkaar naar het leven staan. We leven in een wereld vol gekken. En dat hebben we ook geweten in onze eigen contreien. Denk aan de moorden op Pim Fortuyn en Theo Van Gogh. Denk aan de moorden in Antwerpen op de kleine Luna en de Maleisische oppas.

Het aanvankelijke optimisme over een nieuwe schitterende eeuw heeft plaatsgemaakt voor een diepgaand wantrouwen tegenover de bedoelingen van zowel politieke als religieuze leiders die ons willen ‘verlossen’. De irrationaliteit neemt gaandeweg de bovenhand op de rede. Geloof, traditie en onderdanigheid zijn meer dan ooit in trek. En wie zich daar, net als Voltaire zoveel eeuwen geleden tegen verzet, krijgt de wind van voor. Er is één woord dat de voorbije maanden en jaren weer opgang maakt in alle landen, culturen en religies, dat is het woord ‘zuiverheid’. De zuiverheid van gedachte, houding en geloof staat na eeuwen van kritisch rationalisme opnieuw centraal bij tal van groepen en mensen die beweren de waarheid in pacht te hebben. Een dergelijke houding is verfoeilijk. Ik verfoei diegenen die beweren dat ze de alwetendheid in pacht hebben. Zoals de godsdienstfundamentalisten maar evenzeer de marktfundamentalisten. De absolute waarheid bestaat niet zoals Karl Popper ons leerde. Er bestaan alleen hypotheses die we aan de grootst mogelijke kritiek moeten onderwerpen. Of anders gezegd: geloof niets klakkeloos, maar toets het aan de realiteit en trek dan conclusies.

We kunnen als mens drie basishoudingen aannemen. Ofwel ben je een volgeling en geloof je dat je ‘eigen’ leefwijze en ‘eigen’ gedachten superieur zijn en dat andersdenkenden minderwaardig zijn. Ofwel trek je jezelf niets aan van de wereld rondom ons en laat je miljoenen mensen creperen in armoede, uitbuiting en geweld. De derde weg is dat we opnieuw het voortouw nemen in de strijd om de Verlichting, met de rede als middel en de mens als doel, zoals Kant ons voorhield. Waarbij we ons afzetten tegen elke vorm van particularisme, nationalisme, racisme, xenofobie en vermeende superioriteit van de eigen groep, het eigen volk, het eigen ras. Dan moeten we ons met zijn allen neerleggen bij de universaliteit van enkele fundamentele grondwaarden die alsnog sterke hypotheses blijken te zijn zoals de gelijkwaardigheid van elke mens, de vrijheid van meningsuiting, de scheiding van kerk en staat en vooral het recht op zelfbeschikking van elke mens.

De alsnog sterkste hypothese is het feit dat geen enkele mens, in geen enkele cultuur, in geen enkel land pijn onvrijwillig aanvaardt of ondergaat. Mensenrechten zijn universeel omdat de capaciteit tot het lijden universeel is. Het verzet tegen onvrijwillig ondergane pijn bestaat overal en vormt aldus de morele reden waarom we het moeten bestrijden, zowel hier als elders. Gelukkig zijn er nog lichtbakens in deze duistere tijden zoals Nelson Mandela, Amartya Sen, Bono, Martha Nussbaum, Ayaan Hirsi Ali en Peter Piot die elk op hun terrein blijk geven van diep respect voor de menselijke waardigheid. Zij geven ons de moed om verder te strijden voor de moderniteit, voor de vrijheid van elke mens en voor meer rechtvaardigheid in de wereld. In zijn laatste boek Na het neoconservatisme ziet nu ook Francis Fukuyama in dat Bush de verkeerde weg insloeg. Beter een late bekeerling dan een koppige gek. En het feit dat ex-president Charles Taylor van Liberia wordt berecht voor het Speciale Hof voor Sierra Leona voor vermeende misdrijven tegen de menselijkheid is een positieve evolutie. Er is dus nog hoop. Hoop die ons moet aanzetten om door te gaan met het liberale ontplooingsverhaal om te komen tot meer vrijheid en rechtvaardigheid.

Mathias De Clercq

Mathias De Clercq

Links

Mathias.De.Clercq@telenet.be