Het grootste deel van de westerse bevolking is opgegroeid en leeft in een wereld van vrijheid en welvaart. Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog en de oprichting van de Europese instellingen vinden velen dit een evidentie. Na de val van de Berlijnse Muur werd die vrijheid, gekoppeld aan democratie, ook mogelijk in voormalige totalitaire staten in Europa. We kunnen ons nog nauwelijks indenken wat onvrijheid is. Dat was 150 jaar geleden helemaal anders. Toen John Stuart Mill zijn boek On Liberty schreef, beschikte slechts een kleine elite over de nodige middelen en kennis om bewust eigen keuzes te kunnen maken. Mill groeide op in een wereld en tijd waarin de meerderheid van de bevolking onvrij was ingevolge armoede, onwetendheid en feitelijke slavernij zoals dat het geval was voor vrouwen. Hij besefte dit en ging daar tegen in het verzet. Hij klaagde deze onrechtvaardigheden aan en legde met zijn geschriften de filosofische onderbouw waarop de Verlichtingsidealen verder konden bloeien.

Die idealen staan de voorbije jaren opnieuw onder druk. Fundamentele liberale grondrechten zoals de vrijheid van meningsuiting, de gelijkwaardigheid van elke mens, de scheiding van kerk en staat, en het recht op zelfbeschikking staan opnieuw ter discussie, ook in het westen. Dat komt door de enorme gevoelens van angst en onzekerheid die de voorbije jaren werden aangewakkerd door de terreuraanslagen, de globalisering, de opmars van China, de toenemende migratie, de multiculturele samenleving, de ecologische rampspoed en recenter, de financiële crisis en het marktfundamentalisme die aan de oorzaak liggen van de wereldwijde economische recessie die we thans kennen. Het leidt ertoe dat tal van politici en intellectuelen opnieuw pleiten voor de inperking van de vrije meningsuiting, de uitdrijving of volledige assimilatie van vreemdelingen, etatisme, economisch protectionisme, een hernieuwd nationalisme, of een terugkeer naar traditionele normen en waarden. Daarmee keren ze zich in feite tegen de vrijheid en willen ze het individu opnieuw ondergeschikt maken aan een collectief, een religie of de volksgemeenschap. De voorbije jaren zien we op diverse domeinen een afbrokkeling of afwijzing van de verworvenheden van de Verlichting.

Denk aan de beruchte Patriot-Act die na 11 september 2001 werd aangenomen in de Verenigde Staten en de ingebruikname van bijzondere gevangenissen op Guantanamo Bay en in Abu Graib waarbij van individuele rechten en vrijheden opzij werden geschoven ten bate van een virtuele veiligheid. Denk aan de opstoot van protectionistische maatregelen die door regeringen en lobbygroepen in het westen worden afdwongen teneinde hun groepsbelangen veilig te stellen. Denk aan de opmars van autoritaire systemen zoals in Rusland en China waarin het vermeende staatsbelang primeert op het individu, en democratische krachten letterlijk geliquideerd worden. Denk aan ecologische doemdenkers die zich afkeren van de vrije markt en de keuzevrijheid waarbij ze alternatieven propageren die de concurrentie en derhalve de creativiteit doden. Denk aan de opmars van orthodox bewegingen die religieuze waarden en tradities willen opleggen aan anderen, die specifieke groepsrechten en uitzonderingen voor zichzelf opeisen en die zo hun patriarchale machtsverhoudingen binnen hun gemeenschap in stand willen houden en uitbreiden. Denk aan politici en partijen die het ‘eigen volk eerst’-principe of hun ‘heilige teksten’ willen laten prevaleren op universele rechten en die de vrijheid van meningsuiting aan banden willen leggen door boeken te verbieden of elke vorm van godsdienstkritiek wettelijk onmogelijk te maken.

We staan op een nieuw scharnierpunt in de geschiedenis. Net als zeventig jaar geleden staan we voor de keuze tussen de gesloten en de open samenleving, zoals verwoordt door Karl Popper in zijn magistrale boek De open samenleving en haar vijanden. Ofwel geven we toe aan het pessimisme, het populisme, het nationalisme en het conservatisme. Aan diegenen die inspelen op de angst en onzekerheid van mensen en beweren dat men zich door een terugval op tradities, gewoontes, grenzen en protectionisme kan terugtrekken uit de boze buitenwereld. Ofwel slaan we opnieuw de progressieve weg in. Een optimistische visie waarbij we ernaar streven om het recht op zelfbeschikking waarover we in het westen in grote mate beschikken ook mogelijk te maken voor al wie op dit ogenblik nog alleen maar kan dromen van individuele rechten en vrijheiden. Waarbij we op zoek gaan naar een juist evenwicht tussen vrijheid en rechtvaardigheid, tussen individu en gemeenschap, tussen rechten en plichten. Maar steeds met één ideaal voor ogen. De vrijheid van zoveel mogelijk mensen te bevorderen. Want zolang niet iedereen vrij is, kennen we zelf geen vrijheid, alleen maar een voorrecht, en voorrechten kunnen onmogelijk de morele pijlers van ons samenleven zijn.

De strijd voor meer vrijheid is dus opnieuw actueel en zal dat ook altijd blijven. Juist daarom is het oeuvre van John Stuart Mill zo belangrijk. Liberales organiseert samen met het Liberaal Archief op 25 april 2009 in Gent een groot colloquium over het gedachtegoed van Mill. Diezelfde dag wordt ook een nieuw boek voorgesteld met bijdragen van Paul Cliteur, Patrick Loobuyck, Naema Tahir, Dick Pels, Cor Hermans, Meindert Fennema, Koen Schoors, Christophe Andrades, Leon Heuts, Peter Venmans, Rob Wijnberg en ikzelf. Alle auteurs zullen op het colloquium aanwezig zijn en diverse aspecten van Mill toelichten zoals zijn houding tegenover de vrije meningsuiting, het liberalisme, het socialisme, het populisme, het individualisme, het feminisme, de slavernij, het geloof, het utilitarisme, het onderwijs, de vrijhandel en natuurlijk over het belang en de impact van zijn werk On Liberty.

In zijn biografie John Stuart Mill. Victorian Firebrand beschrijft Richard Reeves het boek dat 150 jaar geleden verscheen als volgt: ‘Over vrijheid is al die tijd in druk geweest en elke generatie levert een nieuw gevecht, of levert oude gevechten, op het omgewoelde slagveld van de tekst, om zodoende antwoorden te vinden op de onvermijdbare vragen van de moderne tijd: hoe vrijheid en plicht met elkaar in evenwicht en harmonie te brengen in de zoektocht naar een goed leven. Hou ervan of verafschuw het, Over vrijheid is het Nieuwe Testament van het liberalisme.’ Tegelijk wijst Reeves op het feit dat het gedachtegoed van Mill in de loop van de voorbije 150 jaar door zowat alle politieke partijen geclaimd werd, van socialistisch links tot libertarisch rechts. Dat Mill een liberaal was, blijkt vooral uit zijn positieve houding tegenover het individualisme. Daarmee plaatste hij zich tegenover het collectivisme, het egalitarisme, het conservatisme en elke vorm van fundamentalisme.

Mill was voorstander van een actieve overheid die opkomt voor diegenen die weinig of geen zelfbeschikkingsrecht kennen, in het bijzonder voor de zwakkeren in de samenleving, waardoor hij zijn sympathie betuigde voor bepaalde aspecten van het socialisme. In elk geval kan zijn gedachtegoed niet worden gekaapt door ideologieën die het individu ondergeschikt maakten (en maken) aan een collectief, een gemeenschap, een volk, een ras, een natie, een geloof, een traditie, een absolute vrije markt. Daarmee staat hij niet alleen lijnrecht tegenover conservatieven, populisten en nationalisten die alleen maar inspelen op de angst en onzekerheid van mensen, maar ook tegenover collectivisten die zich keren tegen het privaat bezit en libertariërs met hun absoluut geloof in de laisser-faire-economie. Mill was een liberaal in de echte zin van het woord. Iemand die vrijheid en rechtvaardigheid, autonomie en solidariteit, zelfbeschikking en herverdeling op unieke wijze wist te combineren. Iemand die niet hield van het status-quo, zelfgenoegzaamheid en verstarring. Iemand die op overtuigende wijze aantoont dat het liberale gedachtegoed door en door progressief is.

Liberales en het Liberaal Archief organiseren op 25 april 2009 een groot colloquium over 'John Stuart Mill - 150 jaar Over Vrijheid'. Het volledige programma staat op http://www.liberales.be/mill.

Dirk Verhofstadt

Dirk Verhofstadt

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be