Inleiding

Populisme stamt af van het Latijnse ‘populus’ wat volk betekent. Vandaag heeft populisme verschillende sociologische en politieke betekenissen. Populisten beweren dikwijls dat zij spreken voor het volk en in naam van het volk. Het hedendaags populisme is volgens van Dale een politieke stroming die een sterke en directe band tussen leiders en volk voorstaat en die in praktijk de weg opent voor eenhoofdig, charismatisch leiderschap waarbij overheidsbureaucratie en partijorganisatie buitenspel gezet worden. Het is een populaire, oppervlakkige, (enigszins) demagogische betoogtrant. Afstammend van het woord ‘volk’ heeft populisme thans een duidelijk pejoratieve bijklank verworven. Populisme heeft nog weinig te maken met een politieke ideologie maar is eerder een communicatieve, politieke stijl geworden waarbij wordt voorgehouden dat in naam van het volk wordt gesproken om de fundamentele grondslagen van de democratie te verwezenlijken. Populisten schrikken er hierbij niet voor terug om de “persoonlijke” mening te laten afhangen van het doelpubliek.

Behartiging van democratie?

Populisten beweren voor het volk te kunnen spreken om zo de democratie te verwezenlijken. Kenmerkend hierbij is dat populisten zich afzetten tegen de klassieke partijstructuren en de representatieve politiek en hun individuele standpunten aanpassen aan het doelpubliek. In essentie houdt een democratisch regime in dat de soevereiniteit bij het volk ligt. Het volk regeert en beslist zelf over de inhoud van het beleid. West-Europese democratie is gebaseerd op een stelsel van representativiteit. Het volk kiest vertegenwoordigers die de wil van het volk omzetten in een beleid. Wanneer partijen jarenlang door het volk worden gekozen om hen te vertegenwoordigen, worden zij klassieke partijen binnen een representatieve democratie. Wanneer populisten beweren dat zij de democratische fundamenten trachten te verwezenlijken door in naam van het volk te spreken, doen zij, in essentie, niets anders dan zich keren tegen de onbetwiste wil van het volk. Populisten realiseren geen democratische idealen maar gaan er lijnrecht tegenin.

De mensen

Elke zichzelf respecterende populist verdedigt zijn discours in het belang van ‘de mensen’. Elke verheven populistische slogan begint of eindigt met ‘de mensen’. De mensen zijn tegen profiteurs, het is in het belang van de mensen om een kieskring te spreiden, de mensen willen meer politie op straat, wij zijn er voor de mensen, en ga zo maar verder. Niet alleen zijn dergelijke uitspraken meestal niet voorzien van onderbouwde argumenten maar dient het gebruik van ‘de mensen’ tot niets anders dan het goedpraten van het gebrek aan argumenten. Welk argument lijkt immers sterker dan ‘het belang van de mensen’. ‘De mensen’ bestaan echter niet. Zij zijn een politieke fictie die gebruikt wordt om inhoudloze slogans te verheffen tot maatschappelijk relevante hoekstenen. Deze techniek is op zijn minst laakbaar en ethisch incorrect. De populist weet immers dat hij over onvoldoende argumenten beschikt en wendt zich noodgedwongen tot sloganeske taal. Het gevolg hiervan is dat de kern van maatschappelijk relevante thema's niet wordt aangeraakt en dat al snel wordt vervallen in een one-linergevecht. Wie de leukste slogan scandeert, wint! Dat daarmee het maatschappelijk probleem niet wordt opgelost en dus het echte algemeen belang niet wordt gediend, is slechts bijzaak.

Doelgroep

De polarisering van de hedendaagse maatschappij heeft tot een groot aantal maatschappelijke tegenstellingen geleid. De indruk is ontstaan dat enkel hoog opgeleide, welvarende, jonge en dynamische mensen van belang zijn in de samenleving. Deze gecreëerde indruk heeft tot gevolg dat een zeer grote bevolkingsgroep boos, misnoegd en zelfs gefrustreerd is over de maatschappelijke gang van zaken. Ook de representatieve democratie die als vertegenwoordigers voornamelijk hoog opgeleide mannen van middelbare leeftijd in haar parlement telt, draagt bij tot een steeds groter wordende maatschappelijke kloof. Wie niet beantwoordt aan het maatschappelijk ideale succesbeeld blijft dikwijls achter met angst, frustratie of boosheid. Populisme werkt als een katalysator die de kiem van deze gevoelens razendsnel laat uitgroeien tot een volwaardige overtuiging. Populisten bevestigen de maatschappelijke kloof en spelen in op het steeds groeiend negativisme. Zij beweren hierdoor het belang van hun doelgroep te dienen maar spelen in essentie niets anders dan afbraakvoetbal. In plaats van te zoeken naar een constructieve oplossing, versterken zij angst, haat en frustratie en vergroten zij zo de bestaande maatschappelijke kloof.

Alternatief?

Vreemd genoeg lijkt het tegengif voor populisme net hetgeen dat populisten zogezegd behartigen: een sterke representatieve democratie waarbij de wil van het volk wordt vertaald in een coherent en krachtdadig beleid. Een representatieve democratie waarbij een plaats wordt gegeven aan een grondig en diepgaand maatschappelijk debat waarbij de nadruk wordt gelegd op onderbouwde, rationele argumenten in plaats van emotiebespelende slogans. Van belang hierbij is de noodzaak voor het luisteren naar de grieven van alle lagen van de maatschappij. Slechts wanneer eenieder het gevoel heeft dat geluisterd wordt naar de werkelijke wil van het volledige volk, zullen populisten vanzelf verdwijnen. Wanneer het beleid erop gericht is een maatschappelijke dialoog aan te gaan met aandacht voor zowel meerderheden als minderheden in alle bevolkingsgroepen en hieruit een coherent, maatschappelijk relevant beleid kan voortvloeien, zal een dogmatisch populisme vanzelf haar plaats in de maatschappij verliezen.

Populisme kan enkel bestaan in een maatschappij waarbinnen negatieve gevoelens zoals haat, afgunst en angst worden gecultiveerd. Als parasieten nestelen populisten zich op deze gevoelens die zij nog versterken met sloganeske taal. Wanneer een maatschappij erop gericht is het negativisme te doen verdwijnen en streeft naar een constructieve en gefundeerde invulling van het algemeen belang, zullen populisten gedwongen zijn om met de staart tussen de benen richting de horizon te verdwijnen. Dergelijke constructieve en gefundeerde invulling van het algemeen belang is erop gericht lange termijnantwoorden te bieden op de hedendaagse maatschappelijke uitdagingen en onthoudt zich van het nemen van populaire maatregelen, louter ingegeven door electoraal gewin. In die zin zijn er misschien wel meer populisten dan men op het eerste gezicht zou denken.

Frederick Ongena

Links

mailto:Frederick.Ongena@Eubelius.com