De Standaard publiceerde op 19 september 2008 een artikel onder de titel 'Paus Pius XII spaarde geen moeite om joden te helpen'. Het betreft het besluit van een driedaags symposium in Rome van de Amerikaanse joods-katholieke lobbygroep Pave the Way waarin de deelnemers proberen aan te tonen dat de Kerk en Pius XII voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog op verschillende manieren geprotesteerd zou hebben tegen het nationaal-socialisme en de vervolging van de Joden, en dat hij in stilte zou geholpen hebben om zoveel mogelijk Joden te redden. De timing van dit symposium is geen toeval. Het Vaticaan is volop bezig met de zalig- en heiligverklaring van Pius XII en op 9 oktober 2008 zijn er tal van festiviteiten naar aanleiding van de 50ste sterfdatum van deze omstreden paus.

Pave the Way publiceerde een document van 200 bladzijden van deels ongepubliceerde documenten, diplomatieke verslagen en krantenberichten die in het voordeel zouden spreken van Pius XII. Ik heb dit document grondig doorgenomen en kan alleen besluiten dat het helemaal niet overtuigend is. Alle aangehaalde documenten en getuigenissen waren voordien reeds gekend. Ze ontlasten de paus niet, vaak integendeel. Zo verschoont men dat het Vaticaan op 20 juli 1933 een concordaat sloot met Hitler door te stellen dat dit geen erkenning inhield van het nazi-regime. Dit akkoord betekende evenwel een belangrijke internationale diplomatieke overwinning voor het nazi-regime en was voor talloze Duitse katholieken een geruststelling over het gevoerde beleid. De ratificatie van het concordaat in Berlijn op 10 september 1933 werd gevierd met een dankdienst in de Sint-Hedwigskathedraal die werd geleid door nuntius Cesare Orsenigo. Nazivlaggen en katholieke banieren hingen naast elkaar, en tijdens de dienst werd in de kerk het Horst-Wessellied gezongen.

In het document van Pave the Way wordt beweerd dat de encycliek Mit brennender Sorge (1937) een van de felste aanklachten was tegen het nazi-regime. Dat klopt niet. Nergens in de tekst worden de nazi’s, de vervolging van de Joden en de gruwelijkheden in de concentratiekampen aangeklaagd. De encycliek was enkel bedoeld om de belangen van de Kerk te beschermen. Toen de Duitse troepen in 1939 Polen en in 1940 Luxemburg, Nederland, België en Frankrijk binnenvielen weigerde Pius XII dit openlijk af te keuren. In de loop van 1943 en 1943 werd aan de paus meermaals gevraagd om zich openlijk uit te spreken tegen de massale moordpartijen op de Joden in de bezette gebieden. Ook dat deed hij niet. In zijn vage veroordeling in zijn kerstboodschap van 1942 gebruikte hij het woord ‘Jood’ of ‘Joden’ niet, en werden de nazi’s en Hitler niet vermeld. Pius XII en de Duitse bisschoppen waren nochtans al in een vroeg stadium op de hoogte van de gruweldaden van de SS aan het Oostfront. Uit een document uit het archief van het Erzbistums München und Freising blijkt dat de hoogste kerkelijke leiders in Duitsland hiervan al op 25 november 1941 kennis hadden.

Volgens Pave the Way hebben heel wat geestelijken Joden geholpen en dat is ongetwijfeld juist. Dat deden ze echter niet op vraag van het Vaticaan maar uit eigen beweging. Een mooi voorbeeld is dat van Louis-Joseph Kerkhofs, de bisschop van Luik, die verschillende Joden heeft geholpen. Zijn baas, kardinaal Van Roey, deed dat net als de paus niet. Nochtans moet de hoogste kerkelijke leider in België al snel op de hoogte zijn geweest van het drama in de Dossinkazerne, waar vrachtwagens uit onder meer Antwerpen en Brussel regelmatig hun levende lading Joden kwamen afzetten. Voor het vervoer naar het oosten werden de slachtoffers meestal via de naast de Dossinkazerne lopende spoorlijn naar het nabijgelegen rangeerstation Muizen gebracht. Anderen werden onder begeleiding van Vlaamse SS’ers te voet door de stad naar het hoofdstation Mechelen geleid, waar ze in personenwagons derde klasse en vanaf 19 april 1943 in veewagens werden gestopt en afgevoerd. Het aartsbisschoppelijk paleis ligt in de Goswin de Stassartstraat in Mechelen, op 150 meter van het doorgangskamp, dat in dezelfde straat lag. Het gehuil van de kinderen in de kazerne moet bij wijze van spreken hoorbaar zijn geweest in het park van het paleis.

Pave the Way wijst op het telegram van Pius XII van 25 juni 1944 gericht aan de Hongaarse leider Horthy om de deportaties van de Hongaarse Joden stop te zetten. Dat klopt. De vraag is evenwel waarom hij daarmee zo lang gewacht had? Vanaf 15 mei tot 19 juni 1944 werden met 92 treinen 437.402 Joden naar Auschwitz gedeporteerd, waar de meeste werden vergast. Uit documenten van het Vaticaan zelf, maar die niet vermeld worden door Pave the Way, blijkt dat Pius XII op 30 maart, 16 mei, 23 mei, 25 mei, 9 juni, 10 juni en 19 juni 1944 op de hoogte werd gebracht en werd gesmeekt werd om zo snel mogelijk protest aan te tekenen bij de katholieke leider Horthy. Volgens Pave the Way kon dit niet omdat het gevaar bestond dat men de paus zou ontvoeren of het Vaticaan bombarderen. Maar ook dat klopt niet. Op 4 juni werden Rome en het Vaticaan immers bevrijd door het Amerikaanse leger. De paus heeft dus nog 21 cruciale dagen verloren laten gaan alvorens zijn telegram te sturen.

Tal van belastende documenten voor het Vaticaan staan niet in het document van Pave the Way en verschillende lastige vragen laat het onbeantwoord. Zo blijft de vraag waarom de Kerk, Pacelli en later Pius XII niet protesteerden tegen de boycot van Joodse winkeliers op 1 april 1933, tegen de rassenwetten van Neurenberg in 1935, tegen de mishandeling van de Joden na de Anschluss in 1938, tegen de gruweldaden tegen de Joden na de Kristalnacht in 1938. Waarom liet de katholieke Kerk toe dat haar priesters aan de nazi’s inzage gaven van hun geboorte- en huwelijksregisters zodat de nazi’s konden nagaan wie een Jood was en wie niet? Waarom kwam Pius XII niet openlijk tussenbeide toen priester-president Tiso van Slowakije de nazi’s zelfs betaalde om ‘zijn’ Joden te deporteren? Waarom ontving hij in privé-audiëntie Anté Pavelic, de leider van de Ustasa van Kroatië, die talloze Joden en orthodoxe Serviërs liet vermoorden? Waarom heeft hij nooit één hooggeplaatste nazi geëxcommuniceerd? Waarom liet hij Mein Kampf niet op de index van de verboden boeken plaatsen, ook niet in 1948, toen de Kerk nog de Méditations van Descartes, de Lettres Persanes van Montesquieu en Le Rouge et le Noir van Stendhal op haar zwarte lijst zette?

De ondubbelzinnige keuze van het Vaticaan voor het fascisme en het nazisme, en tegen het communisme, het socialisme, het liberalisme en de democratie in de eerste helft van de twintigste eeuw, is samen met het eeuwenoude antisemitisme binnen de Kerk, dé reden waarom de pausen, en in het bijzonder Pius XII, zo merkwaardig stil bleven toen de Joden werden gediscrimineerd, vervolgd, gedeporteerd en ten slotte vernietigd. De belangen van de katholieke Kerk waren blijkbaar belangrijker dan het leven van miljoenen Joden in Europa. Hun uitroeiing was de prijs die de katholieke Kerk bereid was te betalen om haar positie te beschermen en te versterken. Natuurlijk waren het uiteindelijk de nazi’s die de daad bij het woord voegden en hun antisemitisme tot zijn uiterst gruwelijke logica doortrokken door de systematische moord op zes miljoen Joden. Maar dat was enkel mogelijk dankzij de medewerking van grote lagen van de katholieke en protestantse bevolking, zowel in Duitsland als in de door de nazi’s bezette gebieden. En de medewerking van die bevolking was op haar beurt alleen maar mogelijk doordat de paus en de meeste kerkelijke autoriteiten besloten te zwijgen over de grootste ramp in de Europese geschiedenis, en zich nooit publiek tegen Hitler en zijn nazi-regime keerden.

Van Dirk Verhofstadt verscheen onlangs het boek ‘Pius XII en de vernietiging van de Joden’, Houtekiet/Atlas, 2008, 512 p., geïllustreerd.

Dirk Verhofstadt

Dirk Verhofstadt

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be