Naar aanleiding van de beschuldiging dat Ayaan Hirsi Ali een valse naam zou hebben gebruikt, moet mij iets van het hart: wij beseffen veel te weinig dat ons eigen systeem van namen geven, gebaseerd op familienamen, allerminst universeel is (al is het dat stilletjes aan wel aan het worden). Ondermeer in Afrika is het gebruik van familienamen een relatief recent importartikel en nog steeds volop in evolutie.

Laten wij niet vergeten dat het systematisch gebruik van familienamen ook bij ons maar 200 jaar oud is. Het wordt ook niet overal in Europa op dezelfde wijze toegepast. In Spanje bijvoorbeeld (en in het kielzog ervan in alle Spaanssprekende landen) kent men het gebruik van de dubbele familienamen: de familienaam van een kind wordt er samengesteld uit de eerste familienaam van de vader en de eerste familienaam van de moeder. Zo was de eerste familienaam van de vader van Mario Vargas Llosa, ‘Vargas’ en die van zijn moeder ‘Llosa’. Bij mensen die in de loop van hun leven verhuizen tussen een Spaanssprekend land en een ander, geeft dat aanleiding tot eigenaardige situaties. Mijn overleden zus was gehuwd met een Peruaan. Drie van hun vier kinderen zijn hier geboren en werden bij de geboorte ingeschreven met de dubbele familienam van de vader. Het derde kind is in Perú geboren en kreeg er een familenaam samengesteld uit de eerste familienaam van de vader en de familienaam van mijn zus. In Spaanssprekende landen denkt nu iedereen dat het derde kind een andere moeder had dan de drie andere. Dit toont aan hoe relatief een naam is en tot welke misverstanden verschillen in het systeem van naamgeving kunnen leiden.

De situatie is nog verwarrender in Afrika, waar men traditioneel geen familienamen kent. Uiteraard krijgen de kinderen er een naam in de eigen taal, maar deze heeft in principe niets te maken met de naam van de vader of van de moeder, net zoals onze voornamen. In landen waar de christelijke missies heel sterk staan, is het sinds lang de gewoonte, de kinderen bij het doopsel twee namen te geven: een ‘Europese’ voornaam en een naam in de lokale taal, die echter geen familienaam hoeft te zijn (broers en zussen hebben meestal totaal verschillende inlandse namen). Ik heb 19 jaar in Burundi gewoond en er les gegeven, waardoor ik niet alleen het traditionele systeem van dichtbij heb leren kennen, maar ook de recente evolutie heb meegemaakt. Ik herinner mij twee van mijn oudleerlingen die broers waren, maar waarvan de ene de Burundese naam ‘Ndorere’ en de andere de naam ‘Nthahorobuze’ droeg.

Een van mijn Burundese vrienden, Louis Barusasiyeko, die van het begin van de jaren ‘70 tot het begin van de jaren ’80 van de vorige eeuw gedurende 11 jaar ambassadeur van zijn land in Brussel was, had zijn kinderen bij hun geboorte, naast een Europese voornaam, eveneens individueel verschillende Burundese namen gegeven. Zo heette één van zijn dochters, die momenteel nog steeds in België woont, oorspronkelijk ‘Aurelia Niyongere’. Bij zijn komst naar België heeft de vader al zijn kinderen identiteitspapieren bezorgd, waarop niet de naam stond vermeld waarmee zij bij de geboorte waren aangegeven, maar wel hun voornaam, gevolgd door zijn eigen Burundese naam, die daardoor tot familienaam werd gepromoveerd. ‘Aurelia Niyongere’ werd daardoor ‘Aurelia Barusasiyeko’. Zijn kinderen zijn de naam ‘Barusasiyeko’ voor de rest van hun leven blijven gebruiken en zijn zoons hebben die ook aan hun eigen kinderen als familienaam overgedragen. Moet men die man er nu van beschuldigen valse namen te hebben gebruikt? Ik meen van niet: een en ander is het gevolg van de aan gang zijnde evolutie van het traditionele Afrikaanse systeem naar ons Europese systeem.

Deze evolutie staat niet stil. Momenteel geven praktisch alle Burundezen (en elders in Afrika is dat niet verschillend) hun eigen inlandse naam als familienaam aan al hun kinderen. Sommigen geven aan elk van hen nog steeds een eigen inlandse naam (in opvolging van de traditie) die dan de status van tweede voornaam krijgt. Soms gaan ze nog verder en gebruiken zij de inlandse naam van hun vader als familienaam, niet alleen voor hun kinderen, maar ook voor henzelf. Ik ken zelfs families waar neven en nichten onder elkaar zijn overeengekomen om allemaal de naam van hun grootvader als familienaam aan te nemen. In Europa is voor een dergelijke naamsverandering een gerechtelijke uitspraak nodig, in de Afrikaanse landen niet: daar kan het gebeuren op eigen initiatief door de betrokkenen zelf. Hebben wij dan het recht om, op basis van onze gebruiken en onze wetgeving, deze mensen te beschuldigen van het gebruik van een valse naam? Zeker niet, voor zover de naamsverandering past in de normale evolutie van het systeem van naamgeving en niet op criminele motieven berust.

Ik ben er van overtuigd dat diegenen die zich in Europa beroepshalve met namen bezig houden zich van het geschetste probleem veel te weinig bewust zijn, en de publieke opinie al helemaal niet. Het verhaaltje van ‘een valse naam’ gaat er bij het grote publiek als zoete koek in. Ik geloof wel dat diegenen die kandidaat-asielzoekers moeten interviewen, vanuit hun praktijkervaring het probleem hebben leren kennen en er rekening mee houden, maar ik vrees dat dit voor de hogere echelons, waar de uiteindelijke beslissingen worden genomen, veel minder het geval is. Het is hoog tijd dat ook zij zich terzake degelijk laten inlichten en de aan gang zijnde evolutie meenemen in de beoordeling van een dossier want, inderdaad, what’s in a name?

Rik Rammeloo

Rik Rammeloo

Links

mailto:rik.rammeloo@onssrszlss.fgov.be