De Russische president Vladimir Poetin maakte van zijn eerste uitnodiging voor de Veiligheidsconferentie in München, een informele bijeenkomst waar westerse regeringsleiders, ministers van Defensie, hoge militairen en veiligheidsexperts jaarlijks discussiëren over strategische kwesties en wereldpolitiek, handig gebruik om zijn scherpste uithaal uit zijn presidentiële carrière te doen. En wel aan het adres van de Verenigde Staten. Ook tijdens zijn jaarlijkse toespraak op 1 februari werd de Russische president niet van kritiek gespaard. De journalisten moesten zijn antwoorden soms echt ontleden. "Ik zeg niet dat landen ons vijandig gezind zijn, maar als u niet objectief bericht over ons, dan behoort u tot onze vijanden. Doet u dat niet, dan behoort u niet tot die categorie." Dit doet denken aan botsende beschavingen en "wij en zij"-denken, geïntroduceerd door Samuel Huntington, maar inmiddels - gelukkig - voorbijgestreefd. Toen maakte Poetin ook bekend dat homo's en lesbiennes een probleem voor Russische samenleving vormen. Nog zo'n pijnlijke uitspraak die herinnert aan vroegere tijden.

Poetin dacht de Verenigde Staten even de les te kunnen spellen over geschillenbeslechting, terwijl de man zelf in eigen land er niet zo veel van bakt. De Tsjetsjeense oorlog woedt, al dan niet gewild, in alle stilte voort. Poetin zei dat de manier waarop de VS conflicten proberen op te lossen niet leidt tot minder, maar juist tot meer slachtoffers. Zonder Irak expliciet te vermelden, ging meester Poetin verder door er op te wijzen dat het gebruik van geweld een allerlaatste optie zou moeten zijn en dit op voorwaarde dat de Veiligheidsraad van de VN ermee heeft ingestemd. Vooral de Amerikaanse plannen om een raketschild te bouwen met basissen in Polen en Tsjechië schieten in het verkeerde keelgat bij de Russische president. "Onacceptabel", noemt hij het. Zo'n systeem zou volgens Poetin het nucleaire evenwicht verstoren, want de Russische kernmacht kan dan geneutraliseerd worden. "Eén partij kan zich dan volledig beschermen, en heeft dus de vrije hand in de wereld." De Russen moeten daarom een raketschild bouwen dat het schild kan omzeilen.

Volgens Poetin leven we sinds het einde van de Koude Oorlog al in een "unipolaire wereld". Die ziet de Russische president als "een wereld met één politiek machtscentrum, één militair machtscentrum, één centrum van besluitvorming. Dit is de wereld van één heerser, één soeverein. Met democratie heeft het niets te maken." Maar Kenneth Roth, directeur van de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch, die ook op de conferentie aanwezig was, kon het niet laten de Russische president meteen van antwoord te dienen. "Maar in Rusland zien we een unipolaire regering ontstaan, waarbij het bestuur, de rechtspraak en media steeds meer in één hand komen en niet-gouvernementele organisaties (NGO's) steeds meer dwars gezeten worden. Hoe kan Rusland op die manier een partner worden waar je van op aan kunt?" Poetin antwoordde dat er in Rusland wel degelijk verschillende politieke krachten zijn. "Ga maar eens praten met de leiding van de communistische partij en met de ultranationalistische politicus Zjirinovski." Roth vond dat Poetin zichzelf er op die manier goedkoop van afmaakte. "Alsof die twee marginale bewegingen van Rusland een democratie maken. Wat Poetin de VS verwijt op wereldschaal te doen, doet hij zelf in eigen land.

Het Witte Huis heeft krachtig gereageerd, hoewel dit niet uitvoerig in de Belgische media aan bod kwam. "We zijn verrast en teleurgesteld met de commentaar van president Poetin. Zijn beschuldigingen zijn verkeerd. Wij gaan er van uit dat de samenwerking met Rusland op belangrijke vlakken voor de internationale gemeenschap zoals terrorismebestrijding en het verminderen en verspreiden van massavernietigingswapens," aldus Gordon Johndroe, woordvoerder van het Witte Huis.

Bush liet Poetin eerder al weten dat Amerika Rusland nodig heeft om Iran te overtuigen haar nucleair programma stop te zetten. Maar zoiets verdwijnt in Rusland in dovemansoren. Iran of het Midden Oosten is niet meteen Ruslands grootste zorg. Over de verkoop van Russische luchtafweertechnologie aan het door sancties getroffen Iran werd met geen woord gerept. Moskou heeft toch al haar bezorgdheid over Iran geuit. Maar het is algemeen geweten dat Rusland en Iran sterke banden met elkaar hebben. Rusland heeft, net als de Verenigde Staten, zeker belangen in het Midden Oosten. Beide landen vertonen grote interesse voor de grondstoffen die deze regio rijk is. Desondanks wekt Rusland de indruk dat niet zozeer het Midden Oosten, maar vooral hun eigen economische macht en hun eigen energiebeleid optimaal benut en uitgespeeld kunnen worden om hun positie als volwaardige wereldmacht, die Rusland ten tijde van de Koude Oorlog was, te heroveren. Poetin is er al in geslaagd als eerste Russische president toenadering tot het westen te vinden en een dynamiek op gang te brengen om de Russische economie te liberaliseren. En Rusland doet het op economisch vlak lang niet slecht. Volgens het IMF kent het land een groei van 6,6%. En dat cijfer zou best wel eens hoger kunnen liggen. Maar van liberalisering is er niet echt sprake.

Semi-democratie of democratie in wording

Rusland lijkt te gefocust op haar machtspositie en vergeet dat een democratie ook tal van vrijheden inhoudt; vrijheid van meningsuiting bijvoorbeeld. In de praktijk blijkt de persvrijheid echter niet te werken. Een kritisch standpunt dat indruist tegen het beleid van de Russische overheid wordt meteen de kop ingedrukt. Al wat niet strookt met de visie van het bewind in Moskou of de president, is ten strengste verboden. Tegenstanders worden daarom ook opgespoord en verbannen naar het ijskoude Siberië. Sommigen zouden zelfs geliquideerd worden. De recente moord op journalisten als Anna Politkovskaia of de Russische spion Litvinienko worden als voorbeeld aangehaald van dergelijke misdadige praktijken vanwege de Russische overheid. Velen verdenken die overheid alleszins van enige betrokkenheid. Rusland lijkt veeleer op een semi-democratie en heeft dus nog een lange weg af te leggen om te spreken van een echte democratie. De Russen zijn nog niet helemaal vertrouwd met het liberalisme en blijven traditiegetrouw het dictatorialisme koesteren, terwijl dat inmiddels achterhaalde principes zijn.

De Russische president maakte een diplomatieke uitschuiver van jewelste door de VS een veeg uit de pan te geven door hen dingen te verwijten waar hij zelf schuld aan treft. De VS is er alleszins niet mee opgezet, maar de Amerikaanse minister van Defensie Robert Gates hield voorlopig het hoofd koel. "Eén Koude Oorlog is wel genoeg," merkte hij terecht op. Poetin mag dan wel een van de weinigen zijn die de dominantie van de Verenigde Staten in de wereld openlijk durft aanklagen en daarmee een gevoelige snaar raakt, tegelijk laat hij de wereld kennismaken met het 'nieuwe Rusland', een herboren wereldmacht waar men in de toekomst rekening mee dient te houden. Twee dagen later zat Poetin al op visite bij de koning van Saoedi-Arabië om een voorstel voor een kartel van aardgasproducerende landen in de wereld te lanceren, naar het voorbeeld van de OPEC, dat de olieproducerende landen verenigt. De Russische president laat de kritiek op zijn beleid dus rustig over zich heen vloeien en gaat meteen weer aan de slag.

Professor Joseph Nye, verbonden aan de universiteit van Harvard, meent dat Amerika en Europa in de jaren negentig te veel illusies over de democratie in Rusland hadden en dat ze nu een fase van gedesillusioneerdheid doormaakten. Er is bezorgdheid over de toekomst van Rusland. Men vraagt zich af hoe Moskou zijn nieuw verworven macht zal gebruiken en hoe het westen hierop moet reageren. In die zin wordt de Russische politiek wel eens vergeleken met een slinger. Onder Jeltsin was ze te ver doorgeslagen in de richting van de chaos, onder Poetin is ze weer te ver doorgeslagen naar staatscontrole. Ze is wel niet teruggeslingerd naar het stalinisme. Een andere, optimistische kijk is dat het recht op eigendom langzamerhand dieper verankerd is dan in het verleden. En dat de toekomst van Rusland zal afhangen van de snelheid waarmee een middenklasse wordt gevormd die belang heeft bij een rechtstaat, maar niet iedereen is hier zo zeker van. Pessimistische waarnemers voorzien eerder een gestage afname van de vrijheid dan een verdere democratische ontwikkeling.

Hoe moeten de westerse landen reageren, gelet op deze onzekerheid over de toekomst van de liberale democratie in Rusland? Nye denkt dat het beter is te kijken naar de lange termijn en gebruik te maken van 'zachte aantrekkingskracht', te werken aan verbreding van de uitwisselingen en contacten met de nieuwe Russische generatie, bij te dragen aan de participatie in de Wereldhandelsorganisatie en andere marktgerichte instellingen, en specifiek kritiek op tekortkomingen te leveren in plaats van in het algemeen te mopperen of het land te isoleren. Nye besluit dat de mogelijkheden tot politieke verandering in Rusland grotendeels in het land zelf blijven liggen en dat de westerse invloed eerder beperkt zal zijn. Hij onderscheidt ook vier redenen waarom Rusland in 2020 geen grootmacht meer zal zijn, tenzij het zijn gedrag en beleid verandert. Een eerste reden is dat Rusland verzuimt zijn economie te diversifiëren. Ook het feit dat Rusland geen rechtsstaat is waarin ondernemers worden beschermd en aangemoedigd, speelt het land parten. Daarnaast heeft Rusland last van een demografische crisis, als gevolg van de slechte volksgezondheid en ontoereikende investeringen in een sociaal vangnet. Tot slot wijst Nye erop dat het begrijpelijk is dat een voormalige grootmacht in de verleiding is de kans te grijpen om een agressief buitenlands beleid te voeren. Maar dat Russische machtsvertoon op energiegebied ondergraaft de 'zachte macht' van Rusland in andere landen.

Moet het westen zich zorgen maken? Ja en neen. Poetin werkt opnieuw aan een supermacht. Anderzijds maakt hij de wereld duidelijk dat het niet langer kan dat de VS de rechter voor de wereld speelt. Het dramatische verloop van de oorlog in Irak, waarnaar Poetin verwees, zou de reden kunnen zijn om opnieuw te werken aan een internationale rechtsorde.

Preben Verberkt

Preben Verberkt

Links

mailto:preben_verberkt@hotmail.com