Het programma Terzake Zaterdag zond vorige week de reportage Made in China uit over speelgoed dat in China op een foute manier gemaakt wordt. Fout in de zin dat jonge vrouwen, vaak kinderen, er moeten werken in mensonwaardige omstandigheden. Ze werken tot 14 uur per dag, soms zeven dagen op zeven, en dit aan een hongerloon. Ze eten en wonen vlakbij de fabriek, in gezamenlijke slaaphokken met een schrijnend tekort aan sanitaire voorzieningen. De kosten voor dat eten en wonen worden dan nog eens afgehouden van hun schamele loon. Op die manier slagen tal van bedrijven in China speelgoed en andere goederen te produceren aan een onvoorstelbaar lage kostprijs. Doorgaans werken ze in onderaanneming van grote bedrijven die contracten hebben met westerse multinationals.

De verantwoordelijkheid voor deze mensonterende praktijken ligt in de eerste plaats bij de Chinese overheid die dergelijke arbeidsomstandigheden toelaat teneinde zoveel mogelijk buitenlandse investeringen aan te trekken en de export exponentieel te verhogen. Het zorgt al jaren voor gigantische economische groeicijfers van 10 procent en meer. De spectaculaire groei van de Chinese economie heeft echter een vreselijke keerzijde. Honderdduizenden arbeiders, vaak jonge vrouwen en kinderen, werken er in een vorm van slavernij. De overheid laat er geen vakbonden toe en elke protest wordt de kop ingedrukt. Marktfundamentalisten vinden dit geen probleem omdat de globale welvaart in China toeneemt. Die komt echter bijna uitsluitend ten goede van een rijke, bevoorrechtte en door de leiders beschermde bovenklasse. Voor elke rechtgeaarde mens is het echter onaanvaardbaar dat dit ten koste gaat van het welzijn, de gezondheid en de vrijheid van talloze arme mensen.

De verantwoordelijkheid ligt ook bij de westerse bedrijven die interessante contracten afsluiten met die Chinese bedrijven. Soms weten de betrokken bedrijfsleiders niet dat hun order finaal terechtkomt bij onderaannemers die het niet nauw nemen met de mensenrechten. Wie echter vaststelt dat producten dermate goedkoop worden aangeboden, beseft dat de loonkost niet gewoon laag is, maar zo laag dat er sprake is van een hongerloon. Grote bedrijven nemen steeds meer ethische codes aan, en dat is een goede zaak. Maar ze mogen ons geen rad voor de ogen draaien. Vaak weten ze verdomd goed dat uiteindelijk de arbeiders van onderaannemers – waarmee ze de jure geen enkele band hebben – de dupe zijn.

De verantwoordelijkheid ligt tenslotte ook bij de westerse consumenten. Dankzij internet en televisie krijgen die sneller en vollediger informatie over misstanden in alle hoeken van de wereld. De reportage van zaterdagavond is bekeken door een groot aantal Vlaamse kijkers. Zij kunnen niet langer beweren dat ze van niets weten. Zij kunnen hun familie en vrienden op de hoogte brengen en aanzetten om dergelijke producten niet langer te kopen, tenzij ze de zekerheid hebben dat die niet gemaakt zijn door kinderhanden of slavenarbeid. En als ze iets gekocht hebben, kunnen ze de betrokken verdelers in het Westen aanschrijven en om uitleg vragen. Sommigen zullen zeggen dat dit maar een pleister op de wonde is, maar dat is niet waar. Consumenten hebben uiteindelijk het laatste woord en grote bedrijven zijn als de dood voor een slecht imago.

De vrije markt is en blijft het beste systeem voor de creatie van welvaart en welzijn. Maar het mag nooit leiden tot ongelimiteerde vrijheid waarbij bedrijven hun laars lappen aan de meest elementaire mensenrechten. Het probleem van het Chinese speelgoed is geen alleenstaand geval. Ook producenten van andere goederen zijn in hetzelfde bedje ziek. The National Labor Committee stelde misbruiken vast in Zhongshan waar schoenfabrikanten meisjes vanaf 14 jaar tewerkstellen. In een fabriek in Sanxiang worden handtassen gemaakt voor de Amerikaanse warenhuisketen Wal-Mart ondermeer door kinderen, die meer dan 100 uur per week werken. Een fabriek in Sha Jiang produceert fietsen voor de westerse markt waarbij gebruik wordt gemaakt van giftige chemische verfstoffen, terwijl de arbeiders geen enkele bescherming krijgen en dragen. In textielateliers in de stad Guangzhou worden minderjarige meisjes aan het werk gezet in gruwelijke omstandigheden. Kinderen worden ingezet als werkkrachten om de productiekosten te drukken en zo meer (westerse) opdrachten binnen te halen.

China heeft een probleem. Het wil een vrije markt maar weigert tegelijk een democratisch regime. Het wil op de wereldmarkt kunnen concurreren met haar lage loonlast maar weigert het recht op vereniging van arbeiders om hun belangen te verdedigen. Het verbiedt wettelijk kinderarbeid, maar laat het in de praktijk toe. De International Labour Organisation en Human Rights Watch klagen deze misstanden regelmatig aan maar alsnog zonder veel succes. Ik wil de vrije markt natuurlijk niet afbouwen want dat zou leiden tot nog meer menselijke ellende en milieuvervuiling, kijk naar wat er in het vroegere Oostblok gebeurde. Maar een vrije markt moet wel werken binnen een ethisch kader. Met respect voor minimale regels inzake kinderrechten, veiligheid, gezondheid en milieu die door de overheid worden opgelegd en die door vrije en kritische organisaties kunnen worden gecontroleerd. Als landen en bedrijven zich daar niet aan houden dan rest ons als consumenten nog één middel: een boycot van producten die tot stand komen onder onaanvaardbare omstandigheden.

Binnenkort zijn er de kerst- en nieuwjaarsfeesten. Dit is het gepaste ogenblik voor de consumenten om massaal te reageren. Omdat we niet langer kunnen aanvaarden dat we schoenen aantrekken, jeans dragen of speelgoed uitdelen die gemaakt zijn door slaven. Omdat een vrije markt alleen werkt als er transparantie is, als er controle bestaat op de sociale en milieuvoorwaarden, en als ze niet ten koste gaat aan de vrijheid van anderen. Omdat we wereldburgers zijn die begaan zijn met het lot van mensen aan de andere kant van de wereld.

Dirk Verhofstadt

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be