Het is bon-ton om te stellen dat het politiek en filosofisch debat voorbij is. Niets is minder waar. Met de regelmaat van een klok verschijnen nieuwe boeken waarin uiteenlopende politieke en filosofische stellingen verkondigd worden. Na de jaren zestig en zeventig waarin het keynisiaanse denken als vanzelfsprekend werd aanvaard volgden de jaren tachtig en negentig met een neoliberale reactie. Sinds Fukuyama leek de liberale democratische rechtstaat een evidentie. Maar ook die staat onder druk, vooral sinds de aanslagen van 11 september. De nieuwe ideologische strijd is niet meer tussen links en rechts. Dit zijn achterhaalde begrippen die nog enkel verwijzen naar voorbijgestreefde idealen. In wezen gaat het vandaag tussen behoudsgezindheid en ware progressiviteit. Tussen diegenen die de mens opnieuw ondergeschikt willen maken aan de gemeenschap, de staat, het volk of de religie. En diegenen die verder willen gaan met de bevrijding van het individu, de zelfontplooiing en de mogelijkheid voor de mens om zelf invulling te geven aan zijn levenslot.

Op die breuklijn speelt de tegenstelling tussen cultuurrelativisme en universalisme een cruciale rol. Het is een strijd tussen politici en filosofen die vinden dat we geen oordeel mogen vellen over bepaalde gebruiken in specifieke culturen omdat culturen in hun ogen gelijkwaardig zijn, en denkers die vinden dat we opnieuw mogen zeggen dat bepaalde waarden en culturen superieur zijn omdat ze zorgen voor meer vrijheid, meer keuzemogelijkheid en meer kritisch vermogen voor het individu. In die strijd heeft de Nederlandse filosoof Paul Cliteur duidelijk stelling genomen. Voor hem zijn culturen niet gelijkwaardig maar individuen wel. Hiermee stelt hij de moreel lege, vaak zelfingenomen en onverschillige houding van veel vooraanstaande hedendaagse intellectuelen in vraag. Hij confronteert ze met de belangrijke vraag of diverse praktijken die vanzelfsprekend zijn in bepaalde culturen wel stroken met de fundamenten van onze democratische rechtstaat. En of we het recht hebben daar nog langer over te zwijgen als dit niet het geval is.

Paul Cliteur is hiermee een van de belangrijkste filosofen in ons taalgebied. Hij confronteert ons met de gangbare onverschilligheid en onvruchtbare ideeën over het samenleven van mensen met een verschillende culturele of religieuze achtergrond. Sommigen zien hem als een provocateur. Zelfs als iemand die de tegenstellingen tussen culturen en zelfs van mensen aanwakkert. Wie zijn ideeën en standpunten echt leest en onderzoekt begrijpt dat hij juist de middelen aanreikt waarmee mensen van verschillende culturen en religies met elkaar kunnen samenleven. Hij sluit niet aan bij de grote groep zelfverklaarde intellectuelen die vooral uitmunten in zelfbeklag, maar graaft naar de essentie van het samenleven. Hij draait zijn rug niet naar de democratie maar reikt bouwstenen aan om haar te versterken.

Met deze speciale nieuwsbrief willen we de ideeën van Paul Cliteur meer bekendheid geven. Hierna volgt de bespreking van zijn nieuw boek Tegen de decadentie. Verder ook een essay van Fernand Tanghe en een interview waarin Cliteur duidelijk maakt hoe belangrijk het door hem gelanceerde idee van een ‘universele seculiere moraal’ is. Wie Paul Cliteur wil horen en zien kan op donderdag 11 maart 2004 naar de Notarisstraat 3 te Gent komen. Daar spreekt hij voor het Liberaal Vlaams Studentenverbond.

Dirk Verhofstadt

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be