Bestaan er nog ideologische meningsverschillen? Sinds de val van de Berlijnse Muur lijken het liberalisme en de vrije markt definitief het pleit gewonnen te hebben. Intellectuelen zoals Francis Fukuyama spraken al onmiddellijk over het Einde van de geschiedenis en meteen het einde van de grote ideeënstrijd. Dat is niet gebeurd. Sinds de opkomst van de antiglobalisten en de aanslagen op de Verenigde Staten van 11 september 2001 staan de principes van de vrije markt en de democratie opnieuw onder druk. De antiglobalisten bieden alsnog geen eenduidig antwoord. Dat mag de voorstanders van de vrije markt er niet van weerhouden om zelf de wereldsituatie te onderzoeken. Het verplicht liberalen juist om schijnbare evidenties opnieuw onder de loep te nemen, vooroordelen weg te nemen en de ongerijmdheden van haar tegenstanders bloot te leggen. De kernwaarden van het liberalisme, de individuele vrijheid en de verantwoordelijkheid, worden door zowat iedereen erkend. De grote meerderheid van de mensen en hun politieke vertegenwoordigers willen daar niet aan raken. Ze beseffen wel dat inperking van dit vrijheidsprincipe in bepaalde gevallen noodzakelijk is voor een meer rechtvaardige wereld. Maar ook dat een teveel aan ingeperkte vrijheid vreselijke gevolgen kan hebben zowel voor het individu als voor de samenleving zelf.

Tegenstanders noemen het liberalisme rechts. Dat is verkeerd. De breuklijn loopt vandaag niet langer tussen links en rechts. Is pleiten voor meer veiligheid, het verlagen van de fiscale druk, het afbouwen van kernenergie of de afschaffing van importbeperkingen voor producten uit de Derde Wereld nu links of rechts? Het zijn voorbijgestreefde begrippen die de ware schakeringen in het politieke landschap maskeren en simplifiëren. De echte ideologische breuklijn van vandaag is die tussen vernieuwing en behoudsgezindheid. Tussen mensen en partijen die kiezen voor verandering en modernisering en zij die conservatief denken en handelen. Op deze breuklijn is het liberalisme een uitgesproken progressieve beweging die zich afzet tegen alle vormen van bekrompen conservatisme die in andere partijen en ideologieën zo sterk aanwezig zijn. In de eerste plaats bij extreme nationalisten die hun etnische denkbeelden van een zuiver en eendrachtig volk willen opleggen aan de ganse bevolking. Waarbij elke Vlaming geacht wordt zich in te zetten voor de eigen volksgemeenschap en weerstand te bieden tegen 'vreemde' invloeden. Behoudsgezindheid ook bij christen-democraten die hun morele denkbeelden superieur achten op andere levensvisies. Een staaltje van dat religieus geïnspireerd conservatisme demonstreerde alvast de Caritaszuil in het euthanasiedebat door de patiënt en de arts ondergeschikt te maken aan de oekazes van hun bestuur. Behoudsgezindheid komt ook voor bij traditionele socialistische politici met hun verstarde houding tegenover noodzakelijke maatschappelijke hervormingen en moderniseringen. Verworven rechten en groepsbelangen zijn voor hen belangrijker dan het algemeen belang.

De scheiding tussen conservatieven en vernieuwers is geen theorie maar kunnen we vaststellen in de dagelijkse politiek. Alhoewel iedereen het eens is dat we ons overheidsapparaat moeten vernieuwen blijven de weerstanden bijzonder groot. Zoals bij de regeringsplannen rond het Copernicusplan, de hervormingen bij de Post, de NMBS en de sociale zekerheid. Telkens trachten belangengroepen hun bestaande invloed te vrijwaren, desnoods ten koste van de klanten, de reizigers of de patiënten. Hetzelfde bij justitie. De minister moet daar optornen tegen een verstarde mentaliteit waardoor noodzakelijke aanpassingen slechts moeizaam omgezet worden in beleid. De implementatie van een jeugdsanctierecht en de bouw van het gesloten jeugdcentrum in Everberg zijn ook sprekende voorbeelden van politieke koudwatervrees. Behoudsgezinde krachten zijn er ook rond dossiers als de afbouw van kernenergie, het verbod op wapenhandel, het pluralisme in het onderwijs, het stemrecht voor migranten, de hervorming van de Senaat en het doorvoeren van meer flexibiliteit in het arbeidscircuit. Ondanks de dringende noodzaak om de activiteitsgraad te verhogen (het feit dat steeds minder actieven moeten bijdragen voor steeds meer inactieven) blijven vakbonden en patroons opteren voor brugpensioenen en andere vervroegde uitstapregelingen. Werkgevers verzetten zich met hand en tand tegen de opheffing van importbeperkingen voor producten uit arme landen en eisen samen met de vakbonden voortdurend Europese subsidies voor de landbouw. Een perfide systeem dat het voor arme landen moeilijk maakt om te concurreren met het Westen.

Dat liberalisme haaks staat op het conservatisme onderkent ook de Franse filosoof Alain Finkielkraut in zijn boek Ondankbaarheid (Contact, 2000): "… de conservatief, dat is de ander, degene die bang is, bang om zijn verworven voorrechten en voordelen te verliezen, bang voor de vrijheid, voor de open zee, het onbekende, de mondialisering, de emigranten, flexibiliteit, bang voor de noodzakelijke veranderingen." Liberalen verzetten zich tegen onwetendheid, verstarring, bevoogding, paternalisme en verzuiling. Zij komen op voor vrijheid, openheid en creativiteit. Liberalen hebben vertrouwen in de kracht van de mens om zaken ten goede te veranderen. Tradities kunnen belangrijk zijn, maar mogen geen rem betekenen op vooruitgang. In die zin zullen liberalen er alles aan doen om belemmeringen voor een spontane en vrije groei uit de weg te ruimen. Daarmee wordt ook duidelijk dat het liberalisme, net zoals de democratie nooit definitief zal verworven zijn. Steeds opnieuw ontstaan er situaties die de vrijheid beperken en zullen mensen opstaan die ons denken en doen aan banden willen leggen. Een grote, open en vernieuwende liberale beweging in Vlaanderen is derhalve noodzakelijk. Een beweging die een positief antwoord biedt op de verzuiling en verstarring die symptomatisch zijn bij zoveel andere groepen en partijen. Behoudsgezinde partijen trachten de burgers angst in te boezemen en teren op gevoelens van onzekerheid die elke vooruitgang veroorzaakt. Het is aan de liberale beweging om uit te leggen dat de hervormingen en vernieuwingen die ze wil doorvoeren juist meer zekerheid, welvaart en sociale bescherming zullen bieden voor de toekomst.

Ook op mondiaal vlak moet het liberalisme de noodzakelijke veranderingsprocessen ondersteunen. Daarbij keert het zich zowel tegen het defaitisme van de antiglobalisten als tegen het egoïsme van de marktfundamentalisten. De eersten maken het individu ondergeschikt aan denkbeelden die in het verleden bewezen hebben dat ze leiden tot onvrijheid en totalitarisme. De anderen misbruiken elementen van het liberalisme om hun handelen een vorm van waardigheid en beschaafdheid te geven. In feite dienen ze enkel hun extreem eigenbelang ten koste van anderen. Neem de huidige politiek van de Verenigde Staten die zich omwille van hun economische belangen van het verdrag van Kyoto afkeren, de import van buitenlands staal afremmen door nieuwe heffingen en enorme landbouwsubsidies toekennen aan hun boeren. Een ander voorbeeld is de situatie in de vroegere Sovjet-Unie waar kleine groepen, vaak met criminele inslag, de economische macht monopoliseren en beheersen. Veel van de antiglobalistische vragen en marktfundamentalistische ontsporingen kunnen binnen het democratisch en economisch liberalisme opgelost worden: de afschaffing van alle importbeperkingen voor producten uit de Derde Wereld, de afschaffing van concurrentievervalsende landbouwsubsidies, de kwijtschelding van de schulden aan de armste landen, de democratisering van de internationale instellingen, de oprichting van een World Social Organisation dat moet toezien op minimale regels inzake veiligheid, gezondheid, milieu en arbeidsvoorwaarden, het bestrijden van monopolies en kartelvormingen, en het afbouwen of verbieden van handel in wapens en andere producten die een gevaar betekenen voor mens en milieu. Het menselijk liberalisme staat voor een vrije markt die werkt binnen een ethisch kader. Ook hier moet worden ingegaan tegen allerlei conservatieve krachten die groepsbelangen en extreem eigenbelang plaatsen boven het algemeen belang en de rechten van de mens.

Auteur van Het menselijk liberalisme - Een antwoord op het antiglobalisme, uitgegeven bij Houtekiet.

Dirk Verhofstadt