Al wie vandaag jonger is dan 58 jaar mag zich gelukkig prijzen. Gelukkig omdat hij of zij is kunnen opgroeien en leven in een vrij en welvarend Europa. Onze ouders en grootouders waren er in geslaagd om na 2000 jaar van waanzin en geweld vrede te stichten. Wijze mannen en vrouwen sloegen de handen in elkaar. Nederland en België behoorden bij de initiatiefnemers van het unieke project dat we de Europese Unie noemen. Sindsdien kennen we geen oorlog meer tussen de vroegere vijanden. Sindsdien is onze welvaart er gestaag op vooruit gegaan. Het Europa dat we nu kennen is - ondanks de vele onvolkomenheden - het meest liberale project ooit.

Vandaag en morgen komen de Europese staats- en regeringsleiders opnieuw bijeen om een consensus te vinden over de tekst die uiteindelijk als grondwet moet dienen voor de Europese Unie en vanaf 1 mei 2004 volgt de grootste uitbreiding van de Unie in haar nog jonge geschiedenis. We moeten als liberalen deze verdere stappen in de Europese eenwording tot een goed einde te brengen. Dat zijn we niet alleen verplicht tegenover die wijze mannen en vrouwen van vroeger maar ook en vooral ten aanzien van onze kinderen en kleinkinderen. We moeten er nu voor zorgen dat ook zij – net als wij – in vrede en welvaart kunnen leven. Tegelijk moeten we ervoor zorgen dat de miljoenen inwoners van de nieuwe lidstaten – die tot 1989 in onvrijheid leefden – zich eindelijk thuis voelen.

De Europese Grondwet moet mogelijk maken om straks met 25 lidstaten efficiënt en democratisch te kunnen samenwerken. Met een eigen Grondwet zal de Europese Unie een echte politieke en onomkeerbare entiteit worden. Het betekent de definitieve verankering van fundamentele liberale waarden als vrijheid en solidariteit voor zowat alle Europese burgers. Deze tekst wordt in alle Europese hoofdsteden grondig bestudeerd. Sommigen willen ze amenderen en aanpassen ter wille van hun eigen nationale belangen. We mogen dit niet laten gebeuren. De enige aanpassingen die we als liberalen kunnen aanvaarden is de afschaffing van het unanimiteitsbeginsel zodat Europa nog meer aan belang wint.

Liberalen geloven in inspraak voor de burgers. Daarom moeten we de nieuwe Europese Grondwet en latere wijzigingen ervan ter goedkeuring voorleggen aan de burgers. Socialisten en conservatieven in België en andere landen vinden dit niet nodig. De mensen zullen het niet begrijpen, zeggen ze. Of ze hebben schrik dat de burger niet zal volgen. Een dergelijke houding is niet alleen bijzonder paternalistisch maar getuigt ook van angst voor de burger. Liberalen hebben daar geen schrik van. Het is een goede zaak dat in Nederland, onder impuls van D66, hierover een referendum komt. Dit zal nieuwe zuurstof in het Europese project brengen. Het zal partijen en politici dwingen om de grote voordelen van Europa uit te leggen en het mes te zetten in zaken die minder goed verlopen. En later zou men Europees referenda moeten houden. Pas dan zullen we ook echte Europeanen zijn.

Een tweede aspect betreft de verdere uitbreiding van de Unie. Roemenië en Bulgarije moeten op termijn aansluiting kunnen vinden net zoals de diverse landen in de Balkan. Maar nog belangrijker lijkt me de mogelijke toetreding van Turkije. Natuurlijk moet dat land aan alle voorwaarden voldoen net zoals dat het geval was voor andere kandidaat-lidstaten. Maar eenmaal daaraan voldaan moet Turkije kunnen aansluiten bij de Europese Unie. Een principiële weigering omdat het een moslimland is zou een onvergetelijke blunder zijn. Waarom zou er immers geen moslimdemocratie kunnen bestaan? We kennen toch ook een christen-democratie? Religies mogen geen enkele impact hebben op het Europese project. Juist daarom moeten liberalen zich ook verzetten tegen een verwijzing in de Europese Grondwet naar het christendom als basis van onze beschaving. Heel wat christelijk geïnspireerde handelingen in het verleden waren immers niet zo beschaafd. Religie kan geen basis zijn voor het Europa van de toekomst. Alleen een ‘universele seculiere moraal’ zoals voorgesteld door de filosoof Paul Cliteur kan dat. Met als essentiële kenmerken de scheiding van kerk en staat, de vrijheid van meningsuiting en de gelijkwaardigheid van alle mensen en van man en vrouw in het bijzonder.

Een derde aspect dat ik wil aansnijden is die van de migratie. Ik weet dat rechtse en populistische partijen de mensen angst aanjagen voor al wat vreemd is, maar daar mogen we niet aan toegeven. We mogen geen Fort Europa worden. Liberalen moeten niet alleen voorstander zijn van een vrij verkeer van goederen, diensten en kapitaal, maar ook van personen. Het wordt hoog tijd om de migratiestop die werd ingevoerd in de jaren ’70 op te heffen. Om principiële maar ook om demografische redenen. Europa vergrijst immers aan een razendsnel tempo. De denataliteit en veroudering zorgt voor een onhoudbare verhouding tussen actieven en inactieven. Als de verhouding tussen actieven en gepensioneerden gezond willen houden dan moeten we nadenken over een vorm van gecontroleerde migratie op Europees vlak. Mensen die hier komen leven en werken brengen niet alleen nieuwe ideeën mee maar leveren ook hun economische bijdrage in de vorm van belastingen en consumptie. Het voordeel van een dergelijke legale immigratie is dat dit gebeurt in openheid en dat zowel de nieuwkomers als de gastlanden zich beter kunnen voorbereiden op de nieuwe situatie.

Ten vierde hebben Europese liberalen de plicht om mee te zorgen voor een meer rechtvaardige wereld. Ik heb het over ontwikkelingshulp. Net zoals we solidair moeten zijn met onze buur zijn we dat ook verplicht ten aanzien van de armsten op aarde. Maar ontwikkelingshulp is niet het belangrijkste. Het blijft maar helpen terwijl er structurele oplossingen nodig zijn. In tegenstelling tot drukkingsgroepen die vaak gelieerd zijn aan socialistische en conservatieve partijen kanten liberalen zich resoluut tegen elke vorm van protectionisme. En de grootste protectionisten zijn de rijke landen, de VS, de EU en Japan. Ze heffen jaarlijks miljarden dollars, euro’s en yens aan importheffingen, ze geven massaal productiesteun en ontwrichten door exportsubsidies de lokale markten. Subsidies aan voedsel, textiel en staal verhinderen de ontwikkeling van arme landen.

Antiglobalisten beweren dat de vrije markt en het liberalisme de schuld zijn van veel problemen, maar dat klopt niet omdat er gewoon geen wereldwijde vrije markt, en geen wereldwijde liberale politiek bestaat. Juist rijke landen waaronder de EU verhinderen dit. Veel problemen zijn niet het gevolg van te veel liberalisme maar van een gebrek aan liberalisme. En dat betekent geen marktfundamentalisme, maar wel een vrije markt die werkt binnen een ethisch kader met minimale sociale en ecologische normen begeleid door democratische internationale instellingen.

Tenslotte moet Europa een rol spelen op wereldvlak. Het machtsmonopolie van de Verenigde Staten is gewoon razend gevaarlijk. De VS hebben geen interesse in de rest van de wereld. Ze trokken zich terug uit het Kyoto-akkoord, ze werken het Internationaal Strafhof tegen en ze laten de Verenigde Naties links liggen. Europa moet een tegengewicht vormen en dringend starten met een eigen buitenlands- en defensiebeleid. België, Frankrijk, Duitsland en Luxemburg willen er ondanks de banbliksems van de Amerikanen mee beginnen. De VS vreest dat dit de Nato ondermijnt maar ze vergissen zich. Het zou een tweede pijler betekenen van de Nato. Maar het zou er vooral toe leiden dat de VS rekening moeten houden met anderen.

Europa is een liberaal project bij uitstek. Het is niet gebaseerd op een gemeenschappelijke taal, religie of zelfs geschiedenis. Het is er gekomen uit de vrije en vaste wil van mensen die begrepen dat we de vrede alleen konden handhaven door ons lot aan elkaar te verbinden en door stukjes nationale soevereiniteit te offeren voor een hoger belang. Democratie, mensenrechten en een vrije markteconomie zijn er de gemeenschappelijke waarden van. In die zin is het zelfs een universeel project. Het gemis aan een duidelijke identiteit die deze principes overstijgt is geen gebrek maar juist een kracht. Dat is een belangrijk verschil met Europese nationalisten en conservatieven die het ‘historische’ Avondland willen bewaren. Ze jagen mensen angst aan en pleiten voor een behoud of zelfs terugkeer naar vroeger.

Juist op dit vlak betonen liberalen zich als de ware progressieven. Voor ware liberalen eindigt het Europese project maar als alle mensen in de wereld, al dan niet binnen een Europese of wereldwijde Unie, vrijheid kennen en rechtvaardig behandeld worden. Ik besef dat de uitdagingen enorm zijn. Maar met de kracht van onze overtuiging kan het en moet het lukken.

Dirk Verhofstadt

Dirk Verhofstadt

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be