Voor het eerst in de geschiedenis van de Turkse republiek werd een uitgesproken gelovige verkozen tot president. Abdullah Gül is lid van de islamitische AK-Partij en zijn vrouw draagt een hoofddoek. Voor de seculiere elite in Turkije die zoveel waarde hecht aan de scheiding van kerk en staat is dit een gruwel. Gül beklemtoonde echter dat hij de seculiere grondwet in ere zal houden en samen met premier Erdogan zal blijven ijveren voor de toetreding van zijn land tot de Europese Unie. Maar zal dat lukken? De voorbije maanden en jaren is daar heel wat verzet tegen gekomen, in het bijzonder vanuit Frankrijk en Nederland, twee landen die het ontwerp van Europese grondwet bij referendum hebben verworpen. Neem daarbij nog de houding van het oerconservatieve katholieke Polen dat blijft ijveren voor een verwijzing naar het christendom in een Europese grondwet, en we weten dat de Turkse kansen met de dag verkleinen.

Het definitief toegooien van de Europese deur voor Turkije zou nochtans een historische vergissing zijn. Natuurlijk moet het land nog tal van maatregelen nemen om te voldoen aan de voorwaarden die gelden voor elke kandidaat-lidstaat. Maar het feit dat het doodvonnis over de Koerdische leider Abdullah Öcalan werd omgezet in levenslang, is een teken dat Turkije bereid is veel hervormingen door te voeren. Maar er zijn meer redenen waarom een Turks lidmaatschap niet alleen nuttig, maar zelfs noodzakelijk is. Ze worden vertolkt door Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk in zijn essay Het valies van mijn vader, dat verscheen in Nederlandse vertaling.

‘Ik schrijf om de hele wereld te laten weten wat voor leven ik, de anderen, wij, wij allemaal in Istanbul, in Turkije geleid hebben, en leiden’, aldus Pamuk, en hij doet het met een open blik vanuit een stad die door haar geschiedenis en ligging op het snijpunt ligt van de oosterse en westerse cultuur. De auteur ervaart de emotie van de schaamte die verborgen ligt in de betrekkingen tussen Oost en West, tussen islam en christendom, of – zoals hijzelf definieert – tussen traditie en moderniteit. ‘Schaamte, trots, vernedering en woede vormen belangrijk materiaal voor mijn romans. En omdat ik uit een land kom dat bij Europa aan de deur klopt, weet ik hoe makkelijk deze gevoelens gekrenkt kunnen worden en hoe gevaarlijk ze dan kunnen oplaaien’. Hij is een groot voorstander van de toetreding van zijn land tot de Europese Unie. Het is goed om zijn argumenten te plaatsen tegenover die van de tegenstanders, zoals bijvoorbeeld van Frits Bolkestein die stelt dat Turkije geen Europees land is.

Dat klopt niet. Een niet onbelangrijk deel van Turkije ligt binnen het geografische Europese grondgebied en telt meer inwoners als België. Het land is lid van de Raad van Europa sinds 1949 en van de NAVO sinds 1952. Turkije heeft een Grieks-Romeinse en christelijke invloed gekend. Wie daar mocht aan twijfelen moet het boek De Middellandse Zee van John Julius Norwich lezen. De Griekse cultuur raakte diep verspreid in het Oosten, tot in Afghanistan en de Indusvallei. Ook het Romeinse rijk (in 330 werd Constantinopel er de nieuwe hoofdstad van) en later het Byzantijns-christelijke rijk hadden een grote impact in het Oosten. Het Osmaanse rijk nam zowat gans de cultuur en staatsorganisatie over en tal van Byzantijns-Griekse kunstenaars, architecten en geleerden werkten aan islamitische hoven. Pamuk draagt in zich het verlangen van elke Turk om te worden toegelaten tot de (Europese) deur waarop hij aanklopt. Dat heeft niets te maken met imperialisme, maar met een streven naar vrede, welvaart en bovenal stabiliteit. Het gaat volgens Pamuk om een fundamentele kwestie tussen vrede of nationalisme, of zoals hij treffend omschrijft als ‘een keuze tussen de verbeeldingskracht van een romancier en het nationalisme van boekverbranders’.

Bolkestein wijst erop dat elke uitbreiding van de Europese Unie leidt tot import van instabiliteit en export van stabiliteit. In het licht van de geschiedenis is de vraag wat het belangrijkste is. Een definitieve afwijzing van Turkije zou ingaan tegen de geest van de stichters van de Europese Unie. ‘Wij verbinden geen staten, wij verenigen burgers’, zei Jean Monnet. Natuurlijk kan men kiezen voor het verleden waarin Turken en christenen elkaar bloedig te lijf gingen in naam van een heilige overtuiging. Maar het lijkt Pamuk veel wijzer om die bladzijde om te slaan. Om te kiezen voor respect en waardigheid voor de Ander. Waarbij men zich niet baseert op heilige teksten, maar op de rede. ‘Een Europa dat alleen gebaseerd is op het christendom, zal een plek zijn die niet realistisch is, die niet gericht is op de toekomst, maar op het verleden, die zich in zichzelf keert, net als Turkije wanneer dat enkel aan religie kracht probeert te ontlenen’. De Europese Unie is het meest succesvolle antwoord op het tribalisme, nationalisme en religieus fanatisme die zoveel miserie brachten over dit continent. De opname van Turkije tot de EU zou een symbolisch belangrijke stap zijn naar een wereldvrede. Het zou een land met islamitische roots verenigen met een grotendeels christelijk en humanistisch Europa, waarbij het vreedzaam samenleven niet zou gebaseerd zijn op een religie, maar op een universele seculiere moraal.

Pamuk beseft het belang van diversiteit en verbeeldingskracht als middelen tot bescheidenheid, verdraagzaamheid en mededogen met de Ander. Hij gelooft in de roman als wapen tegen de onverschilligheid. ‘Wat mij betreft is de romankunst, tezamen met de symfonische muziek en de postrenaissancistische schilderkunst, een van de fundamentele bouwstenen die Europa maken tot wat het is’. In die uitspraak schuilt heel wat waarheid. De wereldliteratuur biedt een blik op alles wat we niet kennen en leidt tot een vorm van inleving en interesse tegenover anderen. Ze zorgt ervoor dat we buiten onze grenzen kunnen kijken en meeleven met anderen. De wereldliteratuur leidt tot mededogen en begrip tegenover medemensen, een houding die in schril contrast staat met het dogmatisme en autoritarisme dat zolang de toon aangaf in het Avondland en ook dreigt in Turkije als het niet langer perspectief zou hebben om deel uit te maken van de grote Europese familie. De toetreding van Turkije tot de EU is niet alleen gewenst, ze is noodzakelijk.

Dirk Verhofstadt

Dirk Verhofstadt

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be