Tweehonderd jaar geleden stierf Immanuel Kant, een van de grootste en meest invloedrijke filosofen uit de geschiedenis. Zijn kritische filosofie vormde een hoogtepunt in de Verlichting en blijft op heel wat gebieden nog even actueel. Zijn stellingen over de autonomie van de mens en de verantwoordelijk van de mens tegenover anderen vormen zelfs de basis van het individualisme en de sociale dimensie van het liberalisme. Hiermee wordt de kritiek ontkracht dat het individualisme en het daarmee verbonden liberalisme ‘waardevrij’ zouden zijn en zich zouden onthouden van elk waardeoordeel. Dit klopt niet. Het autonome individu erkent de morele grenzen van de vrijheid en het belang van de vrijheid en gelijkwaardigheid van de medemens. Het wil de samenleving zo inrichten dat mensen de kansen en mogelijkheden krijgen om voor zichzelf uit te maken wat goed voor hen is zonder dat dit ten nadele gaat van anderen. Het is pas vanuit die toestand dat het individu in staat is en wordt aangezet om ook de positie van de medemens te bevorderen.

Het individualisme is niet tegengesteld met samenleven en solidariteit. Van bij de aanvang waren hominiden immers op elkaar aangewezen om te overleven. Individualisering, zelfredzaamheid en eigen initiatief enerzijds en sociaal engagement voor wat de mensheid als geheel aanbelangt anderzijds, zijn complementair. Net zoals Adam Smith in zijn boek The Theory of Moral Sentiments stelde Immanuel Kant dat elk individu inziet dat zijn eigen welzijn het respecteren van het welzijn van anderen vereist. Mensen sluiten zich spontaan aaneen omdat ze zich zo meer mens voelen. De ‘autonome’ mens erkent zijn medemens evenwel niet alleen uit compassie, uit sympathie of ‘om een goed gevoel te beleven’, hij kent ook een ‘plicht’ jegens anderen. Die plicht vloeit voort uit de centrale stelling van Kant in zijn Grundlegung zur Metaphysik der Sitten. “Handel zo dat het maxime van jouw handeling door je wil tot algemene wet zou worden”. Hiermee stelde Kant dat elke mens zijn handelingen als mogelijke wetgever moet beschouwen, alsof zijn handelingen een algemene wet zouden vormen.

Daarnaast poneerde hij ook de categorische imperatief. “Handel zo dat gij de mensheid, zowel in uw eigen persoon als in die van ieder ander, steeds als doel in zichzelf behandelt en nooit slechts als middel.” De plicht om er als mens ‘te zijn voor anderen’ is onvoorwaardelijk en vervalt niet omdat iemand geen rechten kan doen gelden op andermans hulp. Op die manier zit in het begrip vrijheid een opdracht verborgen: Du kannst, denn Du sollst. Je kunt ethisch handelen, want het is je plicht. Het is een universele zedelijke wet die je als mens verplicht te doen wat je hoort te doen. Hiermee koppelt Kant de autonomie van het individu aan de plicht tegenover anderen. Een plicht die verder gaat dan een formeel sociaal contract waarbij mensen enkel verplichtingen hebben ten aanzien van anderen voor zover ze vooraf bindende afspraken met elkaar hebben gemaakt. Individuele autonomie houdt ook in de autonomie van anderen te erkennen en anderen te helpen autonoom te zijn indien ze daar om welke reden dan ook niet toe in staat zijn. De autonomie van het individu vormt aldus de basis voor de waardigheid van de mens. Het drukt uit dat je alleen mens bent in relatie tot de andere mensen. Hier ligt de theoretische basis en de morele grondslag voor de latere Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens.

Volgens linkse intellectuelen en conservatieve politici is het individu niet in staat een redelijk evenwicht tussen hemzelf en de gemeenschap te bepalen. Ze wantrouwen de mens in zijn bedoelingen. Dat is verkeerd. Juist de innerlijke drang naar menselijkheid stuurt mensen tot een redelijk handelen waarbij ze anderen als hun gelijke zullen beschouwen. Elke solidariteit die wordt voorgesteld als de bestemming van de mensheid moet gewantrouwd worden. We kunnen alleen vertrouwen op de mens zelf. Waarbij de mens, zoals Kant ons voorhield, niet langer als een middel maar finaal als een doel wordt gezien. Liberalen wantrouwen derhalve elke ideologie die de mens als middel voor een bepaald doel willen inzetten.

Zie ook het interview met Dirk Verhofstadt over de filosoof Immanuel Kant in Filosofie Magazine nummer 10 jaargang 2004.

Dirk Verhofstadt

Dirk Verhofstadt

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be