“In het publieke leven lijkt het moderne bestaan te draaien om geld, seks, macht en andere lagere motieven; het hogere wordt niet erkend omdat er een mensbeeld domineert dat sterk in het teken staat van egoïsme en cynisme,” aldus de Nederlandse socioloog Gabriël van den Brink. Ik ben het absoluut niet eens met deze uitspraak. Die geeft de indruk dat het vroeger allemaal veel beter was, dat mensen elkaar veel meer hielpen, dat ze gelukkiger waren en dankzij een – meestal opgelegd – geloof meer houvast hadden of meer aandacht voor het ‘hogere’, wat dat ook moge betekenen. Het omgekeerde is het geval. Mijn stelling is dat mensen de voorbije decennia juist minder egoïstisch geworden zijn, en dat ze in tegenstelling tot vroeger meer empathie betuigen ten aanzien van hun medemensen, en zelfs van levende wezens in het algemeen. En de belangrijkste motor daartoe is datgene wat ik in de korte tekst die ik toegestuurd kreeg tussen de lijnen als oorzaak van ‘achteruitgang’ lees: het individualisme.

Eerst wil ik kort verduidelijken wat individualisme is, want veel mensen stellen dit gelijk met egoïsme of egocentrisme, maar daar heeft het helemaal niets mee te maken. Individualisme betekent het recht op zelfbeschikking of anders gezegd, het recht van elke volwassen en wilsbekwame mens, man of vrouw, om zelf te beslissen van hij of zij met haar leven doet. Of men trouwt of niet trouwt, en als men trouwt met wie. Of men kinderen heeft of niet. Wat men studeert. Welk beroep men uitoefent. Waar men gaat wonen. Met wie men vriendschappen onderhoudt en met wie niet. Welk geloof of ongeloof men belijdt. Enzovoorts.

Het individualisme is naar mijn mening de meest belangrijke ontwikkeling in de mensheid. Eén van de eersten die het recht op zelfbeschikking naar voor schoof was de Renaissancefilosoof Pico della Mirandola. In zijn boek Over de waardigheid van de mens schreef hij dat de mens zichzelf kan verheffen tot het meest goddelijke, maar zich ook kan verlagen tot het meest dierlijke. Dat was in die periode een schokkende gedachte, want tot dan dacht men dat de mens zijn eigen lot niet in eigen handen had. Het was God of zijn plaatsvervanger op aarde die dat lot zou bepalen.

Ook Immanuel Kant, een van de belangrijkste filosofen van de Verlichting, schoof dat principe naar voren. Sapere Aude, of durf je van je eigen verstand te bedienen. En hij voegde eraan toe: ‘Elk mens is een doel op zich, en geen middel’. Later werd het individualisme op een uitstekende manier verwoord door de liberale filosoof John Stuart Mill: ‘Over zichzelf, over zijn eigen lichaam en geest, is ieder mens zijn eigen meester’. En zo groeide het recht op zelfbeschikking, hoewel het in de geschiedenis ook enorme klappen kreeg. Denk aan de 20ste eeuw. Zowel onder het nationalisme, het communisme, het fascisme en de theocratie – denk aan de Iraanse revolutie in 1979 – werd het recht op zelfbeschikking radicaal onderdrukt en bestreden. In elk van die gevallen werd de mens niet behandeld als een doel, maar als een middel. In elk van die gevallen werd het individu ondergeschikt gemaakt aan een volk, een natie, een ras, een Partij of een heilig boek.

Het is pas in de jaren zestig dat de geest van het individualisme in onze contreien definitief uit de fles is. U hoort mij goed, ik verdedig tegen alle conservatieve en nieuw politiek correcte denkers in, mei 1968 als een zegen voor miljoenen mensen. Het was namelijk dank zij die opstand tegen de patriarchale dominantie en door het geloof gedicteerde traditie, dat de zo bejubelde rechten en vrijheden van mensen, die men in 1948 als universeel had verklaard, werkelijkheid werden. Denk aan de secularisering, denk aan de strijd tegen de segregatie van de zwarten in de VS, denk aan de strijd tegen Apartheid in Zuid-Afrika, denk aan de strijd voor vrouwenrechten, en later de strijd voor homoseksuelen.

Niemand kan ontkennen dat we sindsdien er zowel maatschappelijk, materieel als geestelijk op vooruit gaan. Het is trouwens ook die drang naar zelfbeschikking die naar mijn oordeel de belangrijkste factor was in het neerhalen van de Berlijnse Muur waardoor miljoenen mensen die voordien in onvrijheid leefden, ook konden en kunnen genieten van die rechten en vrijheden die wij al zolang evident vinden. In die zin ben ik trouwens een hartstochtelijke verdediger van het Europese project dat erin geslaagd is om mensen en volkeren die elkaar al 2000 jaar de kop insloegen te verenigen in één grote ruimte. Al meer dan 65 jaar leven we dank zijn Europese constructie in een ongekende periode van vrede en welvaart, en baal ik dus van die denkers en politici die opnieuw de nationalistische trom roffelen en die denken dat we onze identiteit moeten reduceren tot één enkel aspect: Nederlander of Vlaming zijn.

Maar laat mij terugkeren naar die valse indruk dat het vroeger allemaal veel beter was en dat nu het egoïsme mainstream zou zijn. Het was vroeger niet beter. Mijn ouders en grootouders werden binnen de verzuilde maatschappij toen onder de knoet gehouden. Vrouwen moesten kinderen krijgen en het zware huishoudelijke werk doen. Mannen gingen aan de slag in geestesdodende arbeidsomstandigheden. Ja, er waren toen minder echtscheidingen, maar ik ben er zeker van dat veel mensen, vooral vrouwen en kinderen, vroeger niet bijzonder gelukkig waren. Uit de echt scheiden was zo goed als verboden en voorbehoedsmiddelen mocht ook al niet van de kerk die zoveel druk uitoefende.

Ja, er was meer contact met de onmiddellijke naasten. Vaak onvermijdelijk contact. Maar ik ben er niet zeker van dat er vroeger meer liefde en mededogen voor elkaar bestond. Wie denkt dat er vroeger geen huiselijk geweld, geen verkrachtingen en geen seksueel misbruik van kinderen gebeurde, moet maar eens de rapporten lezen die over de jaren ’50 en ’60 handelen. Dat de empathie voor de naasten, ook voor diegenen die niet onmiddellijk in onze nabijheid wonen is een feit. Kijk naar de reactie van mensen als medemensen in nood zijn. Niet alleen in de eigen familie, de eigen stad of het eigen land – alhoewel populisten hameren op het principe van ‘eigen volk eerst’ – maar ook voor mensen die in Afrika, in Haïti of in Japan diep in de miserie zitten. Kijk naar elke goeddoel-actie en je ziet dat nieuwe records gebroken worden inzake geldinzameling, het doneren van bloed of het adopteren van kinderen.

Die toenemende empathie is er niet gekomen ondanks, maar dankzij het individualisme. Individualisme betekent mens worden met alle rechten en vrijheden die dit met zich meebrengt, maar ook met alle plichten tegenover anderen en ten aanzien van de samenleving. Individualisme is niet tegengesteld met solidariteit. Integendeel, de autonomie en de wilsbeschikking van het individu is noodzakelijk om te komen tot een ware solidariteit, namelijk het vrijwillig en dus niet gedwongen geven van iets zonder te verwachten dat men daarvoor iets terugkrijgt.

Solidariteit is dan nodig om diegenen die niet in staat zijn om over zichzelf te beschikken, kansen te geven. Daarom zijn ook liberalen – in tegenstelling tot wat sommige andere ideologieën beweren – voorstander van een sterke overheid. Een overheid die moet voorzien in kritisch onderwijs zodat kinderen op volwassen leeftijd eigen, bewuste keuzes kunnen maken. Een overheid die moet voorzien in een goede sociale zekerheid zodat de zieken, gepensioneerden, gehandicapten, werklozen en andere zwakkeren in de samenleving ook hun zelfbeschikkingsrecht maximaal kunnen uitoefenen. Een overheid is nodig om ons milieu te behoeden voor vernietiging opdat onze kinderen en kleinkinderen ook hun recht op zelfbeschikking op dit vlak kunnen realiseren.

Meer dan ooit erkennen mensen dat ze naast rechten ook plichten hebben. Ze beseffen immers dat in het begrip vrijheid een opdracht verborgen zit: Du Kannst, denn Du Sollst, zoals Kant het zei. Je kunt ethisch handelen, want het is je plicht. Het is een universele zedelijke wet die je als mens verplicht te doen wat je hoort te doen. Hiermee koppelt Kant de autonomie van het individu aan een plicht tegenover anderen. Een plicht die verder gaat dan een formeel sociaal contract waarbij mensen enkel verplichtingen hebben ten aanzien van anderen voor zover ze vooraf bindende afspraken met elkaar hebben gemaakt.

Calculerend en zelfzuchtig gedrag vloeien niet voort uit individualisme maar wel uit onrechtvaardigheden in het sociaal en economisch systeem dat mensen toelaat en zelfs aanmoedigt hun verantwoordelijkheid te ontlopen. Of erger nog zijn diegenen, doorgaans populistische, nationalistische en religieusconservatieve politici die de mensen wijsmaken dat alles hier naar de verdommenis gaat omdat ‘Anderen’ voor problemen zorgen. Daarbij verwijzen ze naar de teloorgang van de ‘geborgenheid’, de ‘eigenheid’, en zelfs ‘zuiverheid’ van de gemeenschap en het volk en naar de ondermijnende krachten van vreemdelingen ten aanzien van de eigen westerse cultuur. Ze spelen in op de angst voor de ‘Ander’ en bepleiten een afsluiting van de grenzen voor vreemde invloeden.

Vanuit hun behoudsgezindheid stellen ze ook de moderniteit zelf in vraag. Ze hebben heimwee naar de tijd waarin de man als hoofd van het traditionele gezin, de onderwijzer als hoofd van de klas en de pastoor als hoeder over de parochie hun autoriteit konden doen gelden. Voor hen moet de mens ondergeschikt zijn aan ‘hogere’ waarden zoals het geloof, het volk, de natie en het ras. Devotie, zelfverloochening en plichtsbesef tegenover de volksgemeenschap beschouwen ze als positieve, zelfs noodzakelijke waarden, terwijl het vaak enkel neerkomt op groepsegoïsme en onverschilligheid voor het lot van mensen die toevallig niet in dit land zijn geboren, maar daarom niet minder mens zijn.

De voornaamste reden van een morele leegte en innerlijke verarming is niet de keuzevrijheid, maar de onverschilligheid. En die onverschilligheid is het grootst in landen die er collectivistische of conservatief-religieuze ideeën op na houden. Kijk naar het lot van de Roemeense kinderen die gedumpt werden in erbarmelijke weeshuizen. Kijk naar het lot van moslimmeisjes in onze eigen contreien die niet mogen kiezen met wie ze trouwen. Kijk naar de manier waarop een gewezen born-again president in de VS en zijn partij zich blijven verzetten tegen een minimaal sociaal beschermingssysteem waardoor miljoenen mensen in de miserie en de onvrijheid blijven zitten. Het individualisme moet dus niet getemperd maar integendeel aangemoedigd worden, vooral in die gemeenschappen waar mensen wegens religieuze, sociale en culturele tradities onderdrukt worden. Waarbij vrouwen het slachtoffer zijn omdat ze als minderwaardig worden beschouwd dan de man.

Nog één woord over het ‘hogere’. Ik ben altijd op mijn hoede als iemand begint over ‘hogere’ waarden want dan denk ik al snel aan de verering van het Vaderland, de lokroepen van de Romantiek en de morele banbliksems van een paus die in feite aan het hoofd staat van een van de meest immorele instituten die in de geschiedenis en ook vandaag nog bestaan heeft. Ik bespaar u mijn kritiek over de manier waarop ze een bisschop die gedurende jaren twee kinderen verkracht heeft het hand boven het hoofd houden.

Het enige dat ik zie is dat er nog nooit zoveel jongeren verder studeren, dat er nog nooit zoveel boeken verkocht werden, dat er nog nooit zoveel volk ging naar alle mogelijke culturele manifestaties. Wat ik wil zeggen is dat de mensheid er niet op achteruitgaat maar vooruit, al is het met vallen en opstaan. De morele kring waarvoor we ons inzetten wordt steeds groter en bereikt stilaan de hele wereld. Dat is een positieve evolutie. In plaats van het recht op zelfbeschikking gelijk te stellen met egoïsme en het individualisme zo te verketteren, zouden we ons allen beter inspannen om de rechten en vrijheden, en de enorme keuzemogelijkheden waarover wij hier vandaag kunnen beschikken, ook mogelijk te maken voor de vele honderden miljoenen mensen die daar alleen nog maar kunnen van dromen.

Deze tekst verscheen in het boek ‘Lust en het goede leven. Filosofische verkenningen’ van Klerx, H. en Hinten-Nooijen, J.M., 2012, Uitgeverij Valkhofpers, Tilburg University.

Dirk Verhofstadt

Links

http://valkhofpers.nl/Lust-en-het-goede-leven