René Descartes poneerde het al in de 17de eeuw: “Je pense, donc je suis”. Via allerlei gedachte-experimenten kwam hij tot het besluit dat hij wel kon bewijzen dat hij een geest had, maar niet dat hij en lichaam heeft. Descartes’ denkoefening legde de basis voor het rationalisme en het Verlichtingsdenken dat de ratio centraal stelde en de basis vormde voor het humanistische en liberale gedachtegoed. Het concept van de vrije wil staat hierbij centraal: het gegeven dat rationeel denkende mensen de baas zijn over hun gedachten, gedragingen en beslissingen. Tot zover niets nieuws onder de zon.

De Deense neurobiologe en wetenschapsjournaliste Lone Frank plaatst daar nu echter vraagtekens bij. In haar boek De Vijfde Revolutie verzamelt ze de meest recente stand van de hersenwetenschap en die plaatst ernstige vraagtekens bij het concept van de mens als rationeel wezen. Emotionele impulsen in ons brein zouden immers onze gedragingen minstens evenveel en vaak zelfs meer sturen dan een rationele kosten/baten-afweging. Onnodig te zeggen dat dergelijk onderzoek een ware revolutie teweeg kan brengen in een grote verscheidenheid aan humane wetenschappen, waaronder de economie. Het pure ‘homo economicus’ concept zou immers zelfs op losse schroeven kunnen komen te staan, al zullen vele marketeers hierin nu wel de bevestiging zien van het feit dat zij mensen kunnen sturen.

Maar het onderzoek van Frank moet niet geheel pessimistisch opgevat worden. Dezelfde emotionele hersenimpulsen zorgen er immers voor dat mensen, ongeacht in welke cultuur ze zijn opgegroeid, een aantal gevoelens delen, die als ‘moreel besef’ kunnen geïnterpreteerd worden. Een harde kern van morele waarden, zo ontdekten wetenschappers, zijn universeel. De universele seculiere moraal zoals ze wordt voorgestaan door onder meer Paul Cliteur zou dus wel eens meer waar kunnen zijn dan sommige cultuurrelativisten hopen. Nochtans mag ook hier de invloed van emotionele groepsgevoelens niet onderschat worden. Ook al weten mensen in bepaalde culturen dat bijvoorbeeld eremoorden niet acceptabel zijn, toch zal het groepsgevoel soms de overhand nemen.

De bevindingen van het onderzoek doortrekkend, is het niet te verwonderen dat mensen zelfs de allerbelangrijkste beslissingen (zoals de deelname aan de maatschappij en het bepalen van welk gezag zij boven die maatschappij plaatsen) laten afhangen van veel meer dan enkel rationele argumenten. Als emotionaliteit zo’n grote rol speelt, kan dit voor een deel verklaren waarom partijen die bijvoorbeeld een maakbare samenleving beloven, geënt zijn op christelijke waarden, of uitgaan van een volksgemeenschap en een ‘volksgevoel’, zoveel succes boeken.

Zeker in tijden van crisis zijn mensen makkelijk te verleiden tot makkelijke recepten, tot holle slogans en tot plat populisme als hen dat een uitweg biedt voor hun diepere gevoelens, zoals angst om bepaalde verworvenheden op te geven. Sommige partijen hebben dat heel goed begrepen. Het verleden heeft trouwens al voldoende aangetoond dat mensen op basis van primaire gevoelens makkelijk te verleiden zijn tot daden of impulsen waarvan ze moreel en rationeel wel beseffen dat ze niet aanvaardbaar zijn.

En net hier ligt de uitdaging van het individualisme, rationalisme en bij uitstek het liberalisme. Het onderzoek van Frank toont aan dat emotionele impulsen constant strijden met rationaliteit. Het is aan de liberalen om aan te tonen dat, ook en vooral in crisistijden, het net rationele en weloverwogen antwoorden zijn die een oplossing kunnen bieden. Het liberalisme moet zich daarom terugplooien op zijn beginwaarden, de individuele vrijheid en solidariteit in de economie en de ethiek, het universalisme en het optimisme. Het woord is aan de liberale partij. En aan de rationele kiezer op 13 juni.

Zvi Raman

Zvi Raman

Links

mailto:zviraman@hotmail.com