Weinig thema's uit de internationale politieke en socio-economische wereld zijn momenteel zo brandend actueel als de globalisering en de bijgaande ontwikkelingsproblematiek. Iedereen die pretendeert geïnteresseerd te zijn in de maatschappij denkt erover, praat erover en heeft er bovendien een eigen opinie over. Deze belangstelling is natuurlijk niet geheel onrechtvaardig. Het is een feit dat onze economie, en het ganse socio-economische patroon met haar, razendsnel evolueert. Steeds meer worden internationale economische betrekkingen en internationale handel regel in plaats van uitzondering. Door het internet en de nieuwe communicatietechnologieën liggen schatten aan informatie binnen ieders handbereik en worden reële afstanden virtueel onbestaande. Natuurlijk gaan globalisering en ontwikkeling niet overal even snel hand in hand. Het rijker worden van het Westen vestigt hoe langer hoe meer de aandacht op het problemen van het Zuiden. De vraag waarom wij wel en zij niet wordt door iedereen min of meer anders beantwoord. Anders- en antiglobalistische (of anti-kapitalistische) bewegingen misbruiken de armoede van het zuiden voor eigen lokale protectionistische en egoïstische politieke agenda's. Zogenaamd in het belang van de wereldwelvaart wordt het systeem aangevallen dat op zijn minst verantwoordelijk is voor onze welvaart. Niet alleen op straat wordt er over deze problematiek nagedacht, talrijke professoren, economen, politici staan klaar om hun mening te ventileren. Hun meningen en mogelijke oplossingen, in verschillende stadia van nuance, liggen soms mijlenver uiteen en gaan van een totale vrijmaking van alle markten tot bijna terug een noodzaak tot collectivisatie van de economie. Datgene het ene uiterste als oorzaak aanziet, bijvoorbeeld een teveel aan markt, beschouwd het andere uiterste vaak als oplossing. Zelfs tot in de hoogste cenakels van de internationale politieke gemeenschap is men met deze problematiek bezig, tegenwoordig vooral in het kader van de Wereldhandelsorganisatie (WTO).

Zij die beleidsmatig of professioneel met deze problematiek bezig zijn, zijn er intussen van overtuigd dat er niet zoiets bestaat als het recept voor een spoedige en succesvolle ontwikkeling van een land. Gans het proces van groei van economische welvaart, democratisering, respect voor fundamentele rechten wordt behelsd door een ontzagwekkend aantal factoren. Wel zijn vele het erover eens dat sommige factoren belangrijker zijn dan anderen. Een van deze zeer belangrijke voorwaarden is toegang tot een vrije markt, zowel nationaal als internationaal. Mensen worden immers slechts gedreven om meer te produceren dan ze zelf nodig hebben als ze hiervoor beloond kunnen worden, als ze hun restanten dus kunnen verkopen op een markt. Deze markt werkt ook de arbeidsspecialisatie in de hand. Als een persoon alle noodzakelijke goederen op de markt kan kopen, hoeft hij ze niet allemaal zelf meer te kopen en kan hij zich toeleggen op die producten die hij het best produceert. Dit geldt zowel nationaal als internationaal. Als een land de overschotten die het heeft en de producten die het comparatief gezien het best produceert op de internationale markt kan verkopen, krijgt het buitenlandse deviezen binnen, die het kan gebruiken als dekking voor de eigen munt, voor de aankoop van buitenlandse goederen en diensten of voor investeringen allerhande. Een open, vrije internationale markt (zowel financiële markten als markten voor goederen en diensten) zorgt ervoor dat een land buitenlandse deviezen aantrekt, maakt investeringen mogelijk,… Toch is iedereen erover eens dat er meer moet gebeuren dan zomaar blindelings alle markten opengooien. Een land kan geen investeringen aantrekken als het maar amper rechtszekerheid biedt, een land kan geen rechtszekerheid bieden als het niet vrij is van interne conflicten en op zijn minst een beetje deftig uitgebouwd rechtssysteem en gerechtelijk apparaat heeft. Wanneer bedrijven smeergeld moeten betalen om zich te beschermen of de nodige vergunningen te bekomen, wanneer bedrijven zich kunnen verhullen achter privileges door dictatoriale regimes gegeven dan kan de markt niet werken en komen de baten van buitenlandse investeringen zelden de lokale bevolking ten goede.

De vaststelling dat er dus meer nodig is dan een simpele vrije markt om de armoede uit de wereld te helpen, vaak geholpen door het feit dat een goede marktwerking wordt verstoord door een conservatieve reflex van zij die onder de huidige situatie kunnen genieten van allerhande privileges, heeft een massa experts aan het werk gezet om in grote internationale instellingen genre IMF en WTO en aan allerlei universiteiten concepten en modellen te ontwikkelen om ontwikkelingslanden te betrekken bij het proces van welvaartscreatie dat de globalisering ondanks alle kritiek toch is.

De kritiek die ik hieronder wil formuleren doet geen afbreuk aan de goede bedoelingen die aan de basis liggen van deze concepten en de prachtige resultaten die sommige plannen kunnen voorleggen. Noch wil ik ontkennen dat zij niet nodig zijn, integendeel mijns inziens zijn ze zelfs levensnoodzakelijk. Nergens wil ik het belang van een internationale vrije markt als basis voor een eerlijke handel (free trade is tenslotte toch fair trade) minimaliseren. Ik zou even, ter overweging, de aandacht willen vestigen op enkele andere aspecten.

De gevolgen van de globalisering wat betreft de ontwikkelingslanden, en eigenlijk het gehele probleem van hun ontwikkeling wordt momenteel vaak van op afstand, van boven uit bekeken. Met betrekking tot de globalisering en democratisering wordt dit vaak gezien als een proces van bovenaf, een globalisering van boven uit. In zoveel van de modellen, concepten, plannen en verdragen worden vaak afspraken gemaakt op wereldschaal. Wederom, ik ontken het nut hiervan echt niet, maar ik zou de klemtoon op iets anders willen leggen met name het individu.

Een belangrijke maatstaf voor ontwikkeling is de mate waarin het individu kansen heeft om zichzelf te ontplooien, kansen die op hun beurt vaak bepaald worden door de materiële welstand die het individu heeft. Iemand die dag in dag uit moet vechten om te overleven heeft geen tijd, en dus geen kansen, om zich te ontplooien. Indien de meeste individuen hierin verkeren zegt dat veel over de ontwikkeling van het land waarin ze leven. Niet alle vormen van ontwikkeling staan in direct verband met welvaart. Wanneer iemand bijvoorbeeld van zijn leven beroofd kan worden omwille van een opvatting die hij heeft geuit, wanneer iemand verboden wordt bepaalde dingen te lezen, te leren dan heeft hij minder kansen zich te ontplooien en zegt dit wederom veel over de ontwikkeling van het land in kwestie.

Een cruciale factor binnen het ganse ontwikkelingsvraagstuk is dus het individu, en de mogelijkheid die hij krijgt zichzelf te ontplooien. Gedurende gans de geschiedenis heeft individuele wil een belangrijke rol gespeeld bij maatschappelijke gebeurtenissen. Slaven werden onderdrukt, werden verhinderd zich te ontplooien hetgeen slavenopstanden als resultaat had. In het Frankrijk van de 18e eeuw werd een economisch sterker wordende burgerij ervan weerhouden zich te ontplooien op maatschappelijk politiek vlak met een bloedige Franse revolutie tot gevolg. Situaties waarin individuen het recht ontzegd wordt zich economisch te ontwikkelen, te voorzien in hun behoeften of zich maatschappelijk te ontplooien zijn instabiel en absoluut niet lang houdbaar. Wanneer machthebbers weigeren dit in te zien ontwikkelen zij een tijdbom die, indien de situatie niet verandert, kan ontploffen met alle bloedige gevolgen van dien. De drang naar ontwikkeling, naar ontplooiing ligt ingebakken in de menselijke natuur, maakt deel uit van wat zo mooi 'la condition humaine' wordt genoemd en vloeit rechtstreeks voort uit het verlangen te overleven. Het is deze kracht die ons de welvaart heeft gebracht die we nu hebben, het is deze kracht die de dynamiek vormt van processen als democratisering en globalisering. Het is deze kracht, die ook en misschien de dag van vandaag nog wel sterker dan bij ons, in de derde wereld aanwezig is, en die dus de drager moet zijn van ontwikkeling.

Onze welvaart is geschiedkundig gezien niet de resultante van afspraken tussen koningen over handelsakkoorden of over het opheffen van tolbarrières. Koningen, presidenten, parlementen werden tot deze akkoorden gedwongen door de economische machten in hun land. Onze welvaart is het gevolg van de creativiteit van individuen die constant in de weer zijn technologieën te ontwikkelen, te perfectioneren, te gebruiken,… hierbij gedreven door hun drang naar zelfontplooiing en welvaart. Alles wat niet voldeed aan het strengste falsificatiecriterium dat bestaat, de markt en de dagelijkse praktijk, werd onherroepelijk overboord gegooid. In de economie, in de technologie, in het streven naar welvaart bestaan er geen vaste waarden. Elke idee is voorwerp van verbetering en wanneer het gaat berusten in zelfgenoegzaamheid wordt het zonder meer ingehaald en is zijn rol uitgespeeld. Dat proces, van individuele creativiteit, ijver zorgt, via the invisible hand voor welvaart van een land.

Evenmin is onze huidige democratische structuur in hoofdzaak de resultante van nobele bedoelingen van politici (de uitzonderingen bevestigen hier de regel) Hetzelfde proces dan hetgeen ik daarjuist geschetst heb, is ook de motor van democratische hervorming. Wanneer het economisch beter gaat met de mensen, kunnen ze zich informeren, beginnen ze na te denken en gaan eisen formuleren en inspraak vragen. Wanneer machthebbers doof blijven voor hun vragen betalen zij vaak zelf de tol. Ook democratisering is een proces waarbij de individuele kracht van de mensen de doorslaggevende factor is. Wanneer machthebbers weigeren te luisteren naar de stem van het volk worden zij afgestraft, in democratieën bij verkiezingen, anders door middel van revoluties. Dictatoriale regimes, genre Iran, China, kunnen de illusie dat hun machtsmonopolie eeuwigdurend is stillaan opbergen. In het geval van Iran zal de toegang tot de moderne communicatietechnologieën verdere modernisering en democratisering van het bestuurlijk apparaat met zich meebrengen. In het geval van China zal de economische groei, vanaf het moment dat deze ook ten goede komt aan die mensen die niet door privileges beschermd worden, de communistische partij dwingen te democratiseren. In 2010 zal de communistische partij zich geen bloedbad à la Tienanmen meer kunnen permitteren. Wanneer iemand denkt dat instituten zoals een volledig democratisch systeem, een rechtstaat van boven uit opgelegd kunnen worden maakt hij zich, volgens mij, illusies. Hoe kan een democratie ooit een democratie zijn als zij niet gedragen wordt door het volk? Democratie en rechtstaat kunnen zichzelf slechts waarmaken in de derde wereld wanneer zij er komen op vraag van het volk. Slechts dan zijn democratie, rechtstaat en inschakeling in de wereldeconomie verzoenbaar met plaatselijke gewoonten, ideeën en tradities als zij voortkomen uit een evolutie bij de bevolking zelf. Vooraleer dit het geval is zullen formele democratieën, rechtsstaten en vrije markten slechts grotendeels dode letter worden, overruled door corruptie, kortzichtige machtspolitiek en eeuwenoude tradities.

De vraag kan nu natuurlijk gesteld worden waarom deze kracht tot nu toe nog niet voor ontwikkeling heeft gezorgd in de derde wereld. Het antwoord hierop ligt mijns inziens voor de hand. Er werd de derde wereld, vooral dan Afrika, alles behalve een rustige, zelfstandige ontwikkeling gegund. Ten tijde van de koloniale periode was er vaak sprake van dwangarbeid tot zelfs regelrechte slavernij. Van inspraak was er al bijna nooit sprake, de wet werd gedicteerd door de koloniale overheerser. Arme plattelandsbewoners werden ingeschakeld in moderne productieprocessen die ze niet kenden en waar ze zelf geen voordeel uit haalden. Dit leidde absoluut niet tot een plaatselijke economische ontwikkeling. Bij de onafhankelijkheid kwam de macht vaak in handen van quasi-dictatoriale heersers die kans zagen zich snel te verrijken en een heel net van privileges en machtsspelletjes in ontwikkelden. De formele democratie werd vaak niet door bestuurders uitgedragen en de gewone bevolking speelden nooit mee. De dynamische kracht die in onze samenleving heeft gezorgd voor welvaart en democratie heeft in Afrika gefaald omdat ze zich nooit kon ontwikkelen. Gedurende de kolonisatie was er als het ware een ontkenning van het individu en de machtspolitiek na de onafhankelijkheid maakte deze dynamiek verder onmogelijk.

En wat betekent dit alles voor het huidige globaliseringsverhaal? Wederom benadruk ik dat ik niet pleit voor het stopzetten van alle inspanningen die nu gedaan worden in het kader van allerlei internationale conferenties, dat ik niet pleit voor het stoppen van de vrijmaking van internationale markten of voor het stopzetten van het ijveren voor democratische hervormingen en respect voor de mensenrechten bij plaatselijke overheden. Integendeel, het is van levensbelang dat op internationaal niveau de plaatselijke overheden worden geholpen met het creëren van een kader waarbinnen een economische ontwikkeling van hun land zich kan voltrekken. Het is van levensbelang dat op internationaal niveau een kader, met name een vrije markt, gecreëerd wordt waarbinnen ontwikkelingslanden op een faire manier kunnen deelnemen aan het internationale handelsverkeer.

Wel pleit ik voor meer aandacht voor het individu in het ontwikkelingsland, ja zelfs om dat individu als startpunt te nemen. De belangrijkste vraag van gans het ontwikkelingsvraagstuk moet zijn: Hoe kan ervoor gezorgd worden dat een individu in een ontwikkelingsland zich kan ontplooien? Wat kan maken dat het dynamisch proces van economische ontwikkeling en democratisering vanuit het individu kan gestart of versneld worden? Mijns inziens kunnen hierbij weer verschillende factoren van belang zijn.

Een eerste is het afbakenen van een goed werkend systeem van eigendomsrechten zodat iedereen in staat gesteld wordt de vruchten van zijn ijver, die zeker aanwezig is, te plukken. Hiermee sluit ik me dus volmondig aan bij het verhaal van Hernando de Soto. Dit betekent dus een afbouw van de bureaucratie en de duizend en één procedures die nodig zijn voor het legaal bekomen van een eigendomsrecht. Misschien moeten leningen door IMF en Wereldbank van dit soort hervormingen afhankelijk worden gemaakt?

Een tweede is onderwijs. Amartya Sen schetste al hoe de economische vooruitgang en de daarbij aanleunende democratisering, waarbij langzamerhand het kaste-systeem op zijn retour raakt, in grote mate op het conto komt van de Indiase regering omwille van haar inspanningen op het gebied van onderwijs. Ik geloof sterk dat aandacht voor het onderwijs de dynamische processen van economische groei en democratisering sterk kan versnellen aangezien het onderwijs het individu confronteert met andere meningen, andere methoden en nieuwe technieken. Het kan de ogen openen om veranderingen te eisen, zowel op het gebied van productiemethoden als op het gebied van staatsbestel.

Een ander factor die volgens mij een invloed zal uitoefenen op deze processen zijn directe investeringen in de landen. Ook zij zijn verantwoordelijk voor een stijging van de welvaart van de plaatselijke bevolkingen en brengen deze bovendien in contact met modernere productiemethoden en managementtechnieken. De stijging van de welvaart zal wederom leiden tot een grotere onafhankelijkheid en grotere kans op ontplooiing.

Met deze tekst wilde ik, zoals ik reeds vaak gezegd heb, de verdiensten van de huidige inspanningen absoluut niet ontkennen, ik heb gewoon getracht, zonder evenwel volledigheid na te streven, te benadrukken dat een ontwikkeling in eerste instantie in moet spelen op de concrete nood aan zelfontplooiing van het individu. Met deze tekst wilde ik ook mijn geloof uitdrukken in de kracht die van individuen uitgaat wanneer het gaat om het streven naar lotsverbetering. Inspanningen van de internationale gemeenschap moeten dan ook volgens mij, meer dan nu het geval is, trachten de barrières die deze ontplooiing in de weg staan af te breken, zodat inwoners van de derde wereld in staat worden gesteld zelf hun lot in handen te nemen en zich zelf deelachtig te maken van de welvaart die vrije, internationale handel ons heeft gebracht en hen ongetwijfeld zal brengen.

Redacteur LVSV-Gent

Verschenen in Neo-Humanisme, jaargang 66, nummer 3.

Wim Aerts

Links

mailto:wim.aerts@rug.ac.be