Het denken over migratie, en ook over asiel, is veranderd

Op 9 november 1989, om 18u53, vond in Oost-Berlijn een historische persconferentie plaats. Men meldde er dat de grensovergangen naar West-Berlijn per direct opengingen. Enkele uren later liepen vele duizenden Oost-Duitsers in straten, op pleinen, kortom op grond die voor hen 28 jaar lang verboden gebied was geweest. Kort daarna trok men ook de rest van het ‘Ijzeren Gordijn’ open. De twee Duitslanden werden in enkele maanden tijd snel met elkaar verenigd. En in een tijdsspanne van enkele maanden waren de meeste Oostbloklanden overgestapt naar een parlementaire democratie. Die Wende had de Koude Oorlog werd beëindigd. Deze gebeurtenissen werden in het Westen op gejuich onthaald. Op TV kregen we beelden te zien van winkelende DDR-burgers in West-Berlijn, met duidelijke close-ups van hoe die zich met de neuzen tegen de etalageruiten staan te vergapen aan het aanbod van goederen in het Westen. Francis Fukuyama deed zelfs de uitspraak dat dit alles ‘het einde van de geschiedenis’ had ingeluid. We waren gewoonweg euforisch. Want eindelijk waren mensen uit het Oostblok vrij om te gaan en te staan waar ze willen.

Vandaag zijn we 30 jaar later. Nu zijn we vooral angstig. Zo mogen sinds vorige week de Albanezen zich zonder visum vrij bewegen in de Schengenlanden. Gejuich bij de Albanezen: want eindelijk is hun land niet langer geïsoleerd van de rest van Europa. Eindelijk hoeven ze niet langer in de rij te staan bij Westerse ambassades om op vakantie naar Europa te kunnen. Hier is het al maanden paniek. We lezen alarmerende krantenberichten over de ‘enorme toevloed aan Albanezen’ die ons te wachten staat. Dat het voor die Albanezen een ongelofelijke bevrijdende ervaring is om niet langer opgesloten te worden binnen de grenzen van hun land, dat ze eindelijk net als wij gewoon een reisje naar het buitenland kunnen boeken: we zijn blijkbaar niet eens in staat om dit te beseffen. We slagen er niet in om blij te zijn voor hen. Empathie ontbreekt.

Wat een verschil met de euforie bij de val van de Muur en het Gordijn. Het denken over migratie, en ook over asiel, is dus duidelijk sterk veranderd. Op zich is verandering geen probleem. In een veranderde context wijzigt ook de interpretatie van de tekst. Maar nu wordt de tekst wel voornamelijk gelezen met een angstige bril, met een kijk van onzekerheid. Dit merken we ook als het over migratie gaat. Binnen migratie neemt asiel een speciale plek in, maar daar ga ik straks verder op in. Ik maak graag eerst enkele bedenkingen over het negatieve migratiedebat van vandaag.

Schildpadden op een eiland

“Migratie is zo oud als de mens zelf en immigratie hoort nu eenmaal bij onze samenleving. Het grote verschil is dat migranten vroeger welkom waren. Europese kolonisten trokken de plas over naar Amerika, na de oorlog gingen Italiaanse en Turkse gastarbeiders naar West-Europa. Nu worden migranten afgewezen”. Aan het woord is Nobelprijswinnaar Mario Vargas Lhosa (Humo, 2003). Het onbehagen over migranten en de multiculturele samenleving is inderdaad groot. Hoe dit komt, leren we uit onderzoek van de Amerikaanse politicoloog Robert Putnam en dat van de Nederlandse sociologen Jaap Dronkers en Bram Lancee. Op korte termijn leidt etnische diversiteit tot sociale desoriëntatie.

Mensen trekken zich dan als schildpadden op hun eigen eiland en bekijken de sociale omgeving met heel veel wantrouwen. Etnisch verschillende buren hebben minder vertrouwen in elkaar dan buren van dezelfde afkomst. Ze kunnen de omgeving niet meer genuanceerd bekijken. Ze ervaren een sociaal isolement en voelen zich psychologisch onveilig. Ze worden bozer. Deze uitkomsten gaan op voor zowel allochtonen als autochtonen. Autochtonen voelen zich ten aanzien van de nieuwkomers gediscrimineerd, en ze voelen zich slachtoffer van een oneerlijke maatschappij. De multiculturele samenleving krijgt de schuld.

Er zijn evenwel economische bedenkingen te maken over migratie. Nederland had nooit een Gouden Eeuw gekend zonder migranten. Evenmin zou de Industriële Revolutie in Engeland in de 19e eeuw zijn geslaagd. Noch zouden de Verenigde Staten zulke welvaart hebben kunnen opbouwen. Of nog: “Als de Polen in Nederland twee dagen zouden staken, dan zijn de schappen in de supermarkten leeg”. Dat laat in elk geval Frank van de Gool in De Tijd optekenen. Van de Gool is topman van Otto Work Force, een internationaal uitzendkantoor dat uitsluitend Oost-Europeanen in de markt zet. Volgen van de Gool dragen ze voor 2 miljard euro bij aan het Nederlandse bbp. (De Tijd, 11 december 2010). Toch kent ons land, en bij uitbreiding Europa, geen uitgewerkt, evenwichtig migratiebeleid.

Asiel: bescherming tegen geweld en vervolging

We mogen niet vergeten dat asiel binnen het migratiebeleid een heel specifieke plek inneemt. In het debat daarentegen wordt alles op een hoopje gegooid. Asielzoekers worden zowel door de pers als door politici, en dus de Vlaamse publieke opinie, vaak bestempeld als ‘gelukzoekers’, als ‘potentiële misbruikers van onze generositeit’. Ze worden niet langer gezien als mensen in gevaar, die op zoek zijn naar bescherming. Ten onrechte. Laten we niet vergeten wat asiel betekent. De term asiel komt van het Grieks en betekent ‘in veiligheid’. De term slaat dus op een toevluchtsoord, onderkomen of vrijplaats, maar ook op bescherming tegen gevaren en vervolging.

Zolang de mensheid bestaat, zijn er mensen gevlucht om te ontsnappen aan geweld en ergens anders veiligheid te zoeken. Pas in de 20ste eeuw kwam er een internationale en politieke aanpak van het probleem tot stand, met de oprichting van het Hoog Commissariaat van de Verenigde Naties voor Vluchtelingen (UNHCR) en de uitwerking van de zogenaamde Conventie van Genève, kortweg het Vluchtelingenverdag. Dat Vluchtelingenverdrag definieert het begrip ‘vluchteling’ en het definieert ook welke rechten aan de asielzoeker en erkende vluchtelingen worden toegekend. België is één van de 150 landen die in 1951 de conventie ondertekende. Ons land ging daarmee de belofte aan om onderdanen van een ander land in bepaalde situaties te beschermen. Een asielzoeker is dus iemand die een asielaanvraag heeft lopen, vluchtelingen zijn mensen die de status van vluchteling werd toegekend. Later werden andere statuten zoals die van subsidiaire bescherming uitgewerkt; in België in de praktijk vooral toegekend aan oorlogsvluchtelingen.

Asielbeleid: georganiseerde chaos

Tot zover de theorie. Een theorie die steunt op een maatschappelijke historische ontwikkeling die mensenrechten – en bij uitbreiding politieke rechten – als essentieel beschouwt in een beschavingsproces. Jammer genoeg wordt de praktijk als anders ervaren. Om te beginnen komen in België asielzoekers terecht in een stroef systeem dat zij ervaren als een sterke beperking van hun vrijheid. Door de ingewikkelde regelgeving, door de onduidelijkheid vanwege de regering, en door het gebrek aan transparante crisismaatregelen, krijgen ze geen eenduidige antwoorden van verschillende actoren, gaande van advocaten, over begeleiders in de asiel procedure, tot personeelsleden van opvangcentra. Ze verliezen controle over hun eigen leven en ze ervaren de asielprocedure als een oneerlijk gevecht met de overheid.

Het woord crisis is gevallen. Het is gekend: België kampt al sinds 2008 met een asielcrisis. Tot vandaag werd aan meer dan 7.600 asielzoekers, dus mensen die een vraag om bescherming hebben gesteld, geen opvangplaats toegekend. Zij moesten zichzelf maar behelpen, in een land dat ze niet kennen, met vreemde gewoonten, met een andere taal, met andere gewoonten en andere regels. Vaak wordt deze asielcrisis gelinkt aan hoge asielcijfers. Dat de asielcijfers de laatset maanden stijgen is juist. Maar de cijfers tonen aan dat dit vooral heeft te maken met het groeiend aantal conflicten in de wereld. Dat ons land wordt overspoeld door asielzoekers is echter een mythe. Wereldwijd zijn maar liefst 43 miljoen mensen op de vlucht en in ons land zullen eind dit jaar 20.000 asielaanvragen zijn ingediend.

Ons land kende door de val van de Muur en het Gordijn trouwens ook een grotere instroom van asielzoekers, toen uit het Oostblok. Men telde in het jaar 1989 12.945 asielaanvragen – in vergelijking met de vorige jaren was dat een piek). En tien jaar geleden werden er meer dan 40.000 dossiers ingediend – ook een piek. Maar niet het stijgend aantal asielzoekers is de oorzaak van de huidige crisis. De politiek heeft zelf de asielcrisis georganiseerd. Met de Opvangwet van 2007 gooide de federale overheid het opvangsysteem radicaal over een andere boeg. Men voorzag voor asielzoekers enkel nog in materiële hulp (bed-bad-brood én begeleiding), in de plaats van een getrapt systeem van materiële hulp gevolgd door financiële steunverlening door OCMW's tijdens de asielprocedure.

Niemand stond er toen bij stil dat deze ommezwaai in aanpak ook structureel meer opvangplaatsen zou vereisen. 10.000 asielzoekers gedurende zes maanden in centra opvangen en dan via een structureel goedwerkend spreidingsplan doorverwijzen naar OCMW's: dat vraagt zo’n 15.000 opvangplaatsen. Diezelfde 10.000 asielzoekers opvangen gedurende een volledige asielprocedure – die gemiddeld 13 maanden duurt – én ze zonder goede afstemming naar OCMW's doorverwijzen op het ogenblik dat ze erkend worden als vluchteling,:dat is een totaal ander verhaal. Dan heb je meer opvangplaatsen nodig. Het structurele plaatstekort stond dus in de sterren geschreven.

Wat niet was voorzien, is de wijze waarop de overheid de opvangcrisis zou aanpakken. Veel mensen op de vlucht kregen al in 2008 en 2009 geen opvang in ons land. Vorige winter was er terecht veel verontwaardiging over de mensen die op straat stonden. Sommigen werden dan maar in hotels ondergebracht. Hierop werd opnieuw verontwaardigd gereageerd. Georganiseerde chaos

Struisvogelpolitiek

Verder blijven teveel politici in verband met migratie en asiel steevast denken in termen van verwijdering en van uitsluiting en vermijden van ‘instroom’. Fort Europa maakt dat het beleid vooral gericht is op het beperken van het aantal nieuwkomers, en niet langer op het bieden van een veilige omgeving aan mensen in nood. Ten onrechte. Want wie bescherming nodig heeft, moet die kunnen vragen en krijgen. Ook wordt het debat vandaag overheerst door de eis voor meer gedwongen uitwijzingen. Sommigen pleiten in dit verband voor terugkeercentra.

Het klinkt allemaal zeer ferm en doortastend, en er schort inderdaad iets aan ons terugkeerbeleid. Afgewezen asielzoekers ontvangen een ‘bevel’ om ons land te verlaten, maar het is menselijk dat weinigen onder hen spontaan terugkeren naar de problemen die ze net waren ontvlucht: armoede, werkloosheid, uitsluiting. Ze vluchten nog liever in de illegaliteit – en verdwijnen uit de statistieken. Maar ze zijn daarom niet minder aanwezig in onze samenleving. Doen alsof ze er niet zijn, is struisvogelpolitiek.

Hoe terugkeer organiseren? Terugkeercentra zijn contraproductief. In België werd in het verleden gekozen voor dergelijke centra. Maar dat draaide uit op een mislukking: 84 procent van de afgewezen asielzoekers dook onder in de illegaliteit en kwam niet in die centra terecht. De terugkeercentra was dan ook een kort leven beschoren. Een groot aantal van die ‘illegale' afgewezen asielzoekers diende in 2009 een regularisatieaanvraag in, en leefde dus verschillende jaren ondergedoken. Toch pleiten sommigen vandaag opnieuw voor deze terugkeercentra.

Gedwongen verwijderingen zijn bovendien inhumaan. De levensomstandigheden in de gesloten centra zijn onmenselijk hard. Het is psychologisch ook schadelijk om iemand maandenlang op te sluiten wanneer die van zichzelf voelt dat hij geen misdadiger is. De kans dat iemand die gedwongen werd verwijderd, terugkeert naar België of trekt naar een ander land, is dan ook groot. België is ook onder internationaal recht verplicht om gedwongen verwijdering slechts in laatste instantie toe te passen. De voorrang moet dus steeds gaan naar humane en vrijwillige terugkeer.

Een humaan en vrijwillig terugkeerbeleid

Vluchtelingenwerk Vlaanderen pleit voor zulk een humaan en vrijwillig terugkeerbeleid. Een vrijwillig terugkeerbeleid is menselijker, veel goedkoper, maar ook: effectiever. Zo worden in Australië in bepaalde projecten mensen intensief begeleid in een flexibel maar sluitend traject gericht op een nieuwe toekomst, hier of in hun herkomstland. Wel: van die begeleidingsprojecten duikt slechts 6 procent van de afgewezen asielzoekers onder en keert maar liefst 67 procent vrijwillig terug (bij ons duikt ongeveer 70 procent onder).

Ook in België kennen we succesvolle terugkeerprojecten. Het was Annemie Turtelboom (Open VLD) die eind 2008 de fase van de gedwongen terugkeer humaner maakte. De Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) sluit sindsdien gezinnen met kinderen niet langer op in gesloten centra, maar brengt ze onder in open terugkeerwoningen. Daar worden ze intensief begeleid door een coach. Met succes: de overgrote meerderheid van de gezinnen blijft in de terugkeerwoningen ter beschikking van de overheid. Volgens DVZ is dit dankzij de begeleiding die hun coaches bieden.

Het is dus nu aan de verantwoordelijke beleidsmakers om ook de fase van de vrijwillige terugkeer humaner te maken. En geloof het of niet, een kader voor vrijwillige terugkeer is ook in België uitgetekend. Het huidige samenwerkingsakkoord tussen de DVZ en Fedasil van 17 september 2010 organiseert een verblijf- en terugkeertraject voor gezinnen zonder wettig verblijf in de opvangstructuren. Het traject respecteert ieders rol en deontologie, schept ruimte voor begeleiding naar vrijwillige terugkeer in de opvangstructuren, en biedt de mogelijkheid om gedwongen uit te wijzen indien de vrijwillige terugkeer faalt.

Empathische apen

Afsluitend. In het boek Een tijd voor empathie, dat gekozen werd tot Liberales-boek van het jaar, geeft Frans de Waal ontelbare voorbeelden van empathie, van inlevingsvermogen en solidariteit bij apen en mensapen. Hij beschrijft hoe ze elkaar troosten bij verdriet of tegenslag en hoe ze zorgen voor zieke en zwakke soortgenoten. Hij stelde ook samenwerken, wederkerige dienstverlening, eerlijk delen en een gevoel voor rechtvaardigheid vast. Ondanks de verruwing van de moderne samenleving blijft Frans de Waal optimistisch. Omdat empathie zo fundamenteel is voor niet alleen de dierlijke maar ook de menselijke natuur is het een robuuste eigenschap die zich bij vrijwel ieder mens zal ontwikkelen. Als we er ons op toeleggen om deze menselijke neigingen tot verbondenheid en samenwerking te laten groeien, dan zal de samenleving er blijvend kunnen op rekenen. De politiek lijkt klaar voor een nieuw tijdperk waarin de nadruk ligt op samenwerking, integratie en sociale verantwoordelijkheid, zegt hij hoopvol.

Ik hoop het ook. Ik hoop dat we geen schildpadden zijn die zich terugtrekken op hun eigen eiland. Evenmin hoop ik dat onze politici als struisvogels hun kop in het zand blijven steken. Ik hoop integendeel dat we een voorbeeld nemen aan de empathische en samenwerkende apen van Frans de Waal. De dringende (en dwingende) eis – in het belang van de asielzoekers maar ook van de samenleving – voor de regering in lopende zaken en de politici die zich buigen over toekomstscenario's luidt dan ook: verlies u niet in de waan van de dag. Getuig van doortastendheid, baseer u op analyse en visie. En vooral: voer na al die jaren eindelijk het evenwichtige asielbeleid uit dat we op papier kennen. Dan kan onze samenleving zich richten op de kwaliteitsvolle opvang van asielzoekers, op bescherming voor wie dat nodig heeft, op de integratie van erkende vluchtelingen en op de voorbereiding van afgewezen asielzoekers op een toekomst elders.

Ik pleit dus voor de blijvende instroom van de fundamentele grondgedachten waarin het asielrecht zijn oorsprong dankt, en voor de uitstroom van goedkope gedachten en vlugge meninkjes die bovendien geen oplossing bieden. Niet om de discussie te hypothekeren. Noch om problemen onder de mat te schuiven. Wel om te vermijden dat er kortetermijnmaatregelen worden genomen die onze ‘open samenleving’ bedreigen.

De auteur is directeur van Vluchtelingenwerk Vlaanderen

Els Keytsman

Els Keytman

Links

http://www.vluchtelingenwerk.be/campagne/