In de wetgeving zitten enkele fossielen uit een tijd toen religie een grotere invloed had op de politiek en samenleving, zoals artikel 147 Wetboek van Strafrecht over godslastering. In een democratie kunnen regels en wetten echter worden gewijzigd. Het is zaak dat veranderingen in de wetgeving wijzigingen ten goede zijn. Dus niet in de richting die minister Hirsch Ballin voorstaat om groepen juridisch te beschermen tegen kwetsen en beledigen. Dat is juist een ernstige inperking van de vrijheid van meningsuiting, omdat het kritiek, en met name religiekritiek, inperkt. Er is een ideaalbeeld nodig om te weten wat het is waarnaar gestreefd moet worden. Dat ideaalbeeld is een open samenleving waarin de vrijheid van het individu centraal staat en waarin die vrijheid zo groot mogelijk is als verenigbaar met de grootst mogelijke vrijheid van andere individuen. Wetenschappelijke en morele vooruitgang zijn onmogelijk zonder vrijheid van meningsuiting.

De rol van de staat is om de vrijheid van meningsuiting te garanderen, door geweldsdreigingen en geweld te bestraffen, en te faciliteren door onder andere goed wetenschappelijk onderwijs waarin aandacht wordt besteed aan democratisch burgerschap. Een open samenleving is noodzakelijkerwijs een seculiere samenleving waarin de overheid neutraal staat tegenover religie. Dat impliceert dat de overheid religie niet subsidieert en niet juridisch voortrekt. Het is van belang te beseffen dat de overheid er primair is voor individuele burgers, niet voor groepen. De overheid dient de vrijheid van meningsuiting te garanderen op zo’n manier dat iedereen zijn of haar mening in woord en geschrift kan uiten. De taak van de overheid is om te zorgen dat degenen die deze meningen uiten of verspreiden veilig zijn. Sinds 2008 is er het Virtueel Museum voor Kwetsende Kunst waarin enkele honderden (moderne) kunstwerken zijn opgenomen die door mensen als kwetsend en beledigend worden ervaren en waarover heibel is ontstaan, soms resulterend in censuur, soms zelfs geweld.

Vrijheid van meningsuiting is een belangrijke pijler van de open samenleving. Het is een grote verworvenheid van de menselijke beschaving. Vrijheid van meningsuiting kan pijn doen omdat iemands diepste en dierbaarste overtuigingen publiekelijk bekritiseerd of zelfs belachelijk gemaakt kunnen worden. Veel mensen hebben liever niet dat het recht op vrijheid van meningsuiting het recht op beledigen en kwetsen omvat. Kwetsen en beledigen zijn echter tot op zekere hoogte subjectief. Dreigen met of toepassen van geweld zijn objectief vast te stellen. De rechter bepaalt wanneer er sprake is van geweld of dreigen met geweld. Opiniemakers becommentariëren (elkaars) opinies en spreken mensen aan op fatsoensnormen. Religie heeft een geprivilegieerde positie, zowel sociaal als juridisch, doordat zij geïmmuniseerd is voor kritiek. Kritiek op religie wordt door gelovigen nogal eens ervaren als kwetsend. Gelukkig is artikel 147 juridisch een dode letter.

Door die dode letter uit het wetboek te verwijderen geeft de overheid het signaal dat de vrijheid van meningsuiting van groot belang is. Er is een verschil tussen wat juridisch mag en wat de geaccepteerde fatsoensnormen zijn. Spugen op straat is niet bij wet verboden, maar het is ook niet algemeen sociaal geaccepteerd. Er zijn fatsoensnormen over wat je wel en niet mag zeggen. Die sociale normen zijn strenger dan wat door de wet geoorloofd is. Toch is het een grote verworvenheid dat de wet niet samenvalt met de sociale omgangsnormen van de meerderheid op een bepaald moment. Het is dan ook een paradox van de open samenleving dat het recht om te mogen beledigen en kwetsen een teken van beschaving is. Voor de vrijheid van het individu en de open samenleving waarin vrije individuen vreedzaam met elkaar samenleven is het van wezenlijk belang dat de vrijheid van meningsuiting niet nodeloos wordt beknot.

De auteur is filosoof en directeur van de seculier humanistische denk tank Center for Inquiry Low Countries en organiseerde de atheïsmecampagne in Nederland. Onlangs verscheen zijn boek Filosofie voor een betere wereld.

Floris van den Berg

Floris van den Berg

Links

mailto:florisvandenberg@dds.nl