De mens is een kuddedier en daar zijn redenen voor. Hij heeft altijd in groepen geleefd. De groep bood bescherming tegen een boze en naijverige buitenwereld. Eendracht maakt macht en die werd ook gebruikt om anderen te onderdrukken en uit te buiten. In Japan worden de burakumin, die zich oorspronkelijk bezig hielden met oneervolle beroepen, door de overigen onderdrukt. In India hebben de hogere kasten de lagere eeuwenlang uitgebuit. Wie Afrika zegt, spreekt over stammentegenstellingen. Het verschijnsel ‘groep’ is dus zo oud als de heuvels en alom tegenwoordig.

Iedere groep heeft een band nodig. Zonder band geen groep. Een zo'n band is de taal. Taal heeft de vorming van de Indiase deelstaten beïnvloed. De onafhankelijkheids-beweging van Quebec steunt op het Frans. En de Belgen hebben een eeuw van taalstrijd achter de rug. Wij, Noord Nederlanders, zijn gewend daar wat laconiek over te doen. Ik woon in Brussel en doe dat niet. Gedurende die honderd jaar taalstrijd is overigens geen enkele dode gevallen. Ik beschouw dat als een groot compliment voor onze zuiderburen. In andere delen van de wereld doet men hen dat niet na.

Een tweede band is de godsdienst. Die heeft ware ravages aangericht. Alle voorbeelden opsommen, is onbegonnen werk. Ik beperk mij tot enkele. De godsdienstoorlogen van de zestiende en zeventiende eeuw hebben grote delen van Duitsland en Frankrijk in een wildernis veranderd. In het Zwitserse Sankt Gallen is nog de muur te zien die katholieken moest scheiden van protestanten. Waar geen integratie mogelijk is, zal men hebben gedacht, moet apartheid de uitkomst bieden. De godsdienst van de groep kan hartstochten en belangen smeden tot een weapon of mass destruction.

Het Britse leger ligt nu dertig jaar in Ulster vanwege de godsdienstige twisten daar. In India wordt het hindoe-fundamentalisme om electorale redenen uitgespeeld. Joegoslavië is verscheurd door de breuklijnen tussen Latijns Christendom, orthodox Christendom en Islam. Tweeduizend jaar geleden schreef de Romeinse dichter Lucretius al: "Van zoveel ellende heeft de godsdienst aanstichtster kunnen zijn" (1).

Men houdt hier niet erg van Soekarno. Maar hij heeft zowel taal als godsdienst buiten de politiek van Indonesië gehouden. Dat verdient erkenning.

Er zijn uitzonderingen. Een daarvan is het ontstaan van de Nederlandse staat. Een ander is Polen. Taal en godsdienst hebben dat land gesteund in zijn streven naar onafhankelijkheid. De katholieke Polen benadrukten daarmee hun verschil met de protestantse Pruisen en de orthodoxe Russen. Hier zien wij de groep in zijn beschermende rol. Maar elders was de invloed van de godsdienst op de politiek rampzalig.

Betekent dit nu dat ik het eens ben met Voltaire die beweerde niet te zullen rusten voordat de laatste koning was gewurgd met de ingewanden van de laatste priester? Neen; niet alleen omdat ik een vredelievend persoon ben die zulke bloederige en onsmakelijke taferelen verafschuwt. Veeleer omdat het Christendom een uiterst belangrijke rol heeft gespeeld in de wordingsgeschiedenis van Europa.

Daarin was het niet alleen. De Griekse en Romeinse oudheid; het feodalisme; de Renaissance; de Verlichting; de industriële revolutie en de democratie – al deze stromingen en ontwikkelingen hebben Europa gemaakt tot wat het nu is. Maar de Joods-Christelijke traditie behoort daar ook toe en misschien wel in de allereerste plaats. Die traditie heeft Europa immers diep beïnvloed. De voormalige President van de Europese Commissie Jacques Delors heeft eens de essentie van Europa willen definiëren met de begrippen ‘rationalisme, humanisme en Christendom’. Ik vind daar weinig op af te dingen, ook al bestaat er een spanning tussen humanisme en Christendom.

In de tweede plaats verwerp ik de uitspraak van Voltaire omdat ik erken – wat zeg ik ? – waardeer en bewonder – de rol die het Christendom heeft gespeeld in de belevingswereld van zeer velen van de kunstenaars die Europa heeft voortgebracht. In mijn jonge jaren heb ik vele uren besteed aan de studie van de scholastiek en ik sta nog versteld van zoveel vernuft. Het afgelopen weekend was Pasen. Nederland heeft een Matthaeus-Passion-traditie en terecht want dat muziekstuk is misschien het mooiste dat Europa heeft voortgebracht. Bach was een diep gelovige Christen.

En in de derde plaats miskende Voltaire de troostende rol die alle godsdienst – en dus ook het Christendom – speelt voor de gelovige die het moeilijk heeft en dat zijn er zeer velen. En velen ook zijn de priesters die daartoe dienstbaar zijn geweest. Wat dat betreft heeft de humanist het moeilijk, want hij moet het hebben van de rede. Maar zowel de inspirerende als de troostende rol van het Christendom betreffen de mens in zijn privé-hoedanigheid. Zij hebben geen openbare functie. Het antwoord van Europa op de godsdienstoorlogen van de zestiende en zeventiende eeuw was de scheiding van Kerk en staat. Die scheiding heeft zich in enige eeuwen voltrokken en is nu bijna volmaakt. Dat moet zo blijven – voor het Christendom en voor alle andere godsdiensten die hier voet aan wal krijgen.

Hier heeft de Islam een probleem want de scheiding van kerk en staat is vreemd aan die godsdienst. De Islam pretendeert het gehele leven te ordenen, net als het katholicisme in de middeleeuwen die pretentie had. Maar wij leven niet meer in de middeleeuwen en daarom moeten Europese moslims wennen aan het feit dat kerk en staat hier gescheiden zijn en dat de Islam hier dus ook geen publieke functie kan vervullen. Zoals ik eerder schreef, behoren de scheiding van kerk en staat, tezamen met de vrijheid van meningsuiting, de verdraagzaamheid en de non-discriminatie tot de fundamentele beginselen van onze samenleving, die door alle godsdiensten hier moeten worden geëerbiedigd. Dus geen sharia en geen publieke homo-haat.

Dit betekent ook dat het lid van de Tweede Kamer Ayaan Hirsi Ali mag zeggen wat zij wil. Dat enige ambassadeurs van ondemocratisch geregeerde landen menen de fractievoorzitter van de VVD hierom op de vingers te moeten tikken, is te absurd voor woorden. Welke rol mag de godsdienst dus spelen in de politiek? Liefst geen enkele. Maar net als er vroeger een KVP was, zal er onvermijdelijk een islamitische partij komen. We zullen er mee moeten leren leven, net als we met de KVP hebben geleefd tot zij opging in het CDA. Het Christendom heeft zijn zeggingkracht in West Europa verloren en het is nu moeilijk te zeggen wat er specifiek christelijk is aan de politiek van het CDA.

Maar buiten Europa – in Latijns Amerika, Afrika en Azië – is die zeggingskracht nog levendig. In 2025 zal de helft van de Christenen in Afrika en Latijns Amerika wonen en nog eens 17 % in Azië. In de Philippijnen worden jaarlijks meer mensen gedoopt dan in Italië, Frankrijk, Spanje en Polen tezamen. Bij de volgende pauselijke verkiezing zullen 40 % van de kardinalen uit niet-Westerse gebieden komen. In geloofszaken zullen zij naar alle waarschijnlijkheid conservatief zijn (2).

Betekent dit dat we voor een fundamentalistische revolutie staan? Mensen zoeken zekerheid, inspiratie en troost – zeker in de Derde Wereld – en nu West Europa het vertrouwen in de eigen cultuur heeft verloren en het Christendom hier niet meer boeit, zullen de mensen daar hun toevlucht nemen tot nieuwe vormen van geloof. De politieke leiders van het Midden Oosten hebben hun bevolkingen weinig goeds gebracht: een verstikkende theocratie in Iran, langer dan twintig jaar oorlog in Irak, stagnatie in Egypte, burgeroorlog in Algerije. Het antiwesterse en antisemitische ressentiment wordt door diezelfde leiders getolereerd om de aandacht af te leiden van eigen falen.

Ook het islamitische fundamentalisme kan niet worden losgezien van die sociaal-economische ellende en dat ressentiment. Maar ik houd vol dat het Midden Oosten geen bedreiging voor Europa is: economisch noch godsdienstig, politiek noch militair. Het fundamentalisme daar is geen uiting van kracht maar van wanhoop. De enige bedreiging voor het Westen komt van binnenuit. Het arbeidsethos vervaagt. Het leiderschap is zwak. Er is geen bezielend verband. Maar dat hebben wij aan onszelf te wijten. Om met het figuurtje uit een Amerikaans stripverhaal te spreken: "Ik heb de vijand gezien – wij zijn het zelf".

De auteur is Europees Commissaris



Noten:

(1) Lucretius: "De Rerum Natura", boek I, 95: "Tantum religio potuit suadere malorum".

(2) Zie Philip Jenkins: "The Next Christanity" , in The Atlantic Monthly, October 2002.

Frits Bolkestein