Een democratie die geconfronteerd wordt met politiek geweld en terrorisme heeft de neiging te verharden en te verkrampen. Het democratische regelmechanisme dat gebaseerd is op overleg en overtuiging, acceptatie van meederheidsbeslissingen en bescherming van minderheden, komt onder druk te staan als blijkt dat extremisten met gewelddadige middelen hun doelstellingen willen bereiken. Individuen realiseren zich hun kwetsbaarheid en worden terughoudender in hun uitlatingen. Democratische waarden als tolerantie, pluraliteit en diversiteit lijken een luxe waarvan onder bepaalde omstandigheden misschien moet worden afgestapt. Politieke omgangsvormen verharden. Groepen en individuen die op enigerlei wijze iets gemeen hebben met de vijand moeten keer op keer uitleggen waar ze staan ('Wat vindt u als moslim hier nu van?'). Dissidenten worden met enig wantrouwen bekeken en kritiek is minder welkom.

De reactie van verharding en afscherming is volkomen begrijpelijk - ten slotte worden er waardevolle verworvenheden bedreigd - maar bergt een gevaar in zich. Het gevaar dat de bedreigde samenleving zijn democratische verworvenheden laat afkalven, de vrijheid van meningsuiting ingeperkt, minder waarde hecht aan tolerantie, en wantrouwen laat groeien ten aanzien van minderheden. Op lange termijn geeft zo'n samenleving op wat ze juist wilde verdedigen. Geen verharding dus, maar wel een beleid waarin de samenleving duidelijk maakt hoeveel belang ze hecht aan haar fundamentele waarden. Ze moet die waarden articuleren, toepassen en ontwikkelen. In de praktijk betekent dat de toepassing van een tweesporenbeleid.

Het eerste spoor gaat over veiligheid en vrijheidsrechten, twee essentiële voorwaarden voor het functioneren van de democratie. Tegen politiek geweld en het dreigen ermee moet scherp worden opgetreden ten einde het functioneren van de democratie en de veiligheid van de burgers te garanderen. Onder die voorwaarden is een maximale vrijheid van meningsuiting mogelijk en volgens mij moet je daarin heel ver gaan. Voor het functioneren van de democratie is het goed als alle opvattingen, ook extremistische, gehoord en bestreden kunnen worden. De enige grens die daarbij getrokken moet worden is dat niemand mag worden uitgesloten van het debat, van deelname aan de democratische procedures en van participatie aan de samenleving.

Het tweede spoor gaat er over dat een democratische samenleving ook inhoudelijk een antwoord moet vinden op extremisme en geweld. Democratieën moeten daarbij uitgaan van hun kracht, van wat hen onderscheidt van het terrorisme: overeenstemming over enkele centrale menselijke waarden, de legitimiteit van de democratische structuren en de steun van de bevolking. Dat zijn zaken die een democratie niet kan claimen als eeuwig en onvervreemdbaar eigendom, maar die je in praktijk moet brengen en steeds opnieuw moet ontwikkelen.

Centrale waarden als tolerantie, pluraliteit en diversiteit moeten in de praktijk worden toegepast. Dat betekent dat je minderheden niet in een hoek zet of als 'achterlijk' betitelt, maar juist het gesprek met ze aangaat. Dat betekent dat je je democratische structuren niet gebruikt om je arrogant boven anderen te stellen, maar dat je streeft naar verbetering en verdieping van je democratie op een manier waar iedereen wat aan heeft: niet alleen bestuurders, maar ook burgers, niet alleen de meerderheid, maar ook de minderheid. En dat betekent dat je de steun van de bevolking niet als gegeven veronderstelt, maar dat je die steeds opnieuw mobiliseert, dat je de problemen van de samenleving zo eerlijk mogelijk onderzoekt en dat je daarover open discussieert. En dat betekent tot slot ook dat je je niet laat opsluiten in een zwart-wittegenstelling tussen de democratie en 'de vijand', maar dat je probeert de vijand te verklaren en je eigen zwakheden te verbeteren.

De kracht van de democratie is een fragment uit het boek Democratie en terreur van Frank J. Buijs, uitgegeven bij SWP Book, 2002.

Frank J. Buijs