De Tobin taks is opnieuw in de actualiteit. Het idee komt van James Tobin, een Amerikaanse econoom die het al in de jaren zeventig voorstelde. Belast alle transacties in de wisselmarkten, zei hij, en op die manier zal de speculatie in de wisselmarkten minder aantrekkelijk worden en zullen de wilde bewegingen van de wisselkoersen afgezwakt worden. De Tobin taks staat nu weer ter discussie. Deze keer zou de belasting niet alleen de transacties in de wisselmarkten treffen maar alle transacties in de financiële markten. Het voorstel wordt besproken in de G-20 in Pittsburgh en wordt verdedigd door de Duitse en Franse ministers van financiën. De redenering achter dit voorstel is dat zo een belasting de financiële speculatie minder aantrekkelijk zal maken met het gevolg dat zeepbel bewegingen, bij voorbeeld, in de aandelenmarkten niet meer zullen optreden. De kans dat dit voorstel het haalt in de G-20 is haast onbestaande.

Is zo een Tobin taks een goed idee? Mijn antwoord is dat het afhangt van wat je er mee wil doen. Als het doel is de speculatie en de financiële instabiliteit aan te pakken dan is zo een taks een slag in het water. Laat mij dat even uitleggen. Het Duitse voorstel dat nu ter tafel ligt in de G-20 wil een belasting heffen van 0.05% op alle handel in financiële producten. Zo een belasting zal geen enkele speculant ontmoedigen. Iemand die belegt in aandelen, bij voorbeeld, verwacht rendementen van 10%, 20% of meer, op jaarbasis. Een belasting van 0,05% zal hem helemaal niet afschrikken. Het beste bewijs dat dit zo is dat er in vele landen al dergelijke en soms zelfs hogere belastingen zijn op beurstransacties.

Er is geen enkele evidentie dat de aandelenkoersen in die landen minder onderhevig zijn aan grote schommelingen. Een ander bewijs wordt geleverd door de woningmarkt. De financiële crisis is ontstaan ten gevolge van zeepbelontwikkelingen in de woningprijzen in de VS, het VK, Spanje en enkele andere landen. Welnu, de transactiekosten in de woningmarkten (belastingen en andere kosten) zijn honderd maal groter dan de voorgestelde Tobin taks van 0,05%. Toch hebben die hoge transactiekosten niet belet dat er spectaculaire zeepbellen zijn ontstaan in de woningmarkten die nog aangewakkerd werden door de banken die (vooral in de VS) zelfs aan mensen zonder inkomen hypotheekleningen aanboden om zo ook van de zeepbel te kunnen profiteren.

Mijn conclusie is dan ook dat het geloof dat een Tobin taks zal bijdragen tot grotere financiële stabiliteit pure fictie is. Een betere manier om het doel van financiële stabiliteit te bereiken bestaat erin de balans van de banken te belasten. Banken genieten van een impliciete waarborg van de staat. Als ze in problemen komen worden ze gered door de overheid, en het is de belastingbetaler die daarvoor betaalt. Hoe groter de bank des te groter is het risico en de kostprijs voor de belastingbetaler. Vandaar het idee om een belasting op te leggen aan de banken. Deze belasting zou berekend worden als een percent van het balanstotaal van de bank. Dit percent zou progressief kunnen stijgen met de omvang van het balanstotaal. Op die manier wordt aan de banken een sterke stimulans gegeven om niet al te groot te willen worden. Want één ding hebben we wel geleerd uit de financiële crisis: grote banken zijn gevaarlijke banken.

De Tobin taks zal financiële stabiliteit niet bevorderen. Is het daarom een slecht idee? Niet noodzakelijk. Het doel van de taks moet wel verschoven worden. In plaats van de belasting te zien als een instrument om de financiële sector te hervormen en te stabiliseren kan ze gebruikt worden om inkomsten te genereren die kunnen aangewend worden voor een edel doel. Er zijn inderdaad heel veel financiële transacties in de wereld, en een kleine belasting van 0,05% kan enkele honderden miljarden euros in de koffers van de overheden doen belanden. Dit maakt de Tobin taks bijzonder populair vooral in de kringen van de NGOs. Deze ijveren er al jaren voor om een Tobin taks te heffen waarvan de opbrengsten zouden gebruikt worden voor ontwikkelingshulp.

Dat is één mogelijkheid. Maar het hoeft niet het enige doel te zijn van een Tobin taks. Er zijn nog andere edele doelen met grote urgentie, het milieu, duurzame energie, het onderwijs, en andere. Het is meestal geen goed idee om de opbrengst van een belasting slechts één mogelijke bestemming te geven. De collectieve voorzieningen die de overheid financiert moeten altijd op hun merites beoordeeld worden. Mijn besluit is dan ook dat een Tobin taks die gebruikt wordt om belangrijke collectieve voorzieningen te financieren een goed idee is.

De auteur is hoogleraar internationale economie aan de Katholieke Universiteit Leuven



Deze tekst verscheen eerst in De Morgen van 26 september 2009

Paul De Grauwe

Paul De Grauwe

Links

mailto:Paul.Degrauwe@econ.kuleuven.be