Iemand nog iets gehoord over de noodzaak tot ethisch reveil? Nee? Toch is het virus weer opgedoken, dit keer vermomd onder de mediavriendelijke roepnaam: normen en waarden. Om de zoveel jaar slaat deze rage toe, net als de Spaanse griep. Op dit moment zitten we weer in zo'n warrige periode. Je merkt het aan de would-be sjamanen en duivelbezweerders die zich spontaan melden als ervaringsdeskundigen. Nu hou ik wel van gekke bokkensprongen, maar het palaver erover zint me minder. Of het nu om Stefaan De Clerck gaat of het CDA in Nederland, de onderliggende redenering is onveranderlijk aandoenlijk eenvoudig: 'Onze beschaving wortelt in een christelijke traditie; als we opnieuw die bron aanboren, komt alles weer goed.'

Je leest deze simpelmansvisie op de opiniepagina's van kwaliteitskranten, in essays van doorgeleerde heren en dus ook in lezersbrieven. Het is een zwaktebod. De meest breeddenkende borrelfilosofen willen nog wel het woordje 'joods' koppelen aan 'christelijke beschaving'. Weten zij veel dat hun voorouders elk zweempje joodse cultuur met wortel en pijpenkrul hebben proberen uit te roeien. Antisemitisme was eeuwenlang een diep gekoesterde katholieke deugd. Wie naar de bron terugwil, zou dus wel eens in een verraderlijk moeras of massagraf kunnen terechtkomen. Hoe dan ook, geen enkele traditie is een ondeelbaar goed. Er zit ook veel slechtheid in opgepot.

Maar laten we het niet over vroeger hebben. Wat is er vandaag nog christelijk aan onze cultuur? Welke kernwaarden bepalen onze samenleving en dragen bij tot 'de warmte van de gemeenschap'? Het lidmaatschap van het mystiek lichaam van Christus? De belofte van het Eeuwig Leven? De door God gegeven maatschappelijke orde? De predestinatie? De Onbevlekte Ontvangenis? De Erfzonde? Voor mijn vrouw, amper negen jaar jonger dan ik, zijn deze begrippen je reinste hocus-pocus.

Misschien kan nuchterheid de zaak verhelderen. Zelfs de kunst, naast het offerritueel lange tijd een diep religieuze uiting van de mens, is niet langer door het heilige geïnspireerd, ook al beweren filosofen als George Steiner en Roger Scruton dat kunst zonder het bovennatuurlijke onmogelijk is. Maar als alle kunst religieus is, is niet-religieuze kunst geen kunst. Met zo'n redenatie is het een makkie om zijn gelijk te halen. Het is overigens geen toeval dat beide wijsgeren de 'heidense' popmuziek niet tot de kunsten willen rekenen.

Of neem de literatuur. Ik herinner me dat Eric Van Rompuy een vijftiental jaar geleden wanhopig riep om nieuwe katholieke schrijvers. Helaas, ze zijn niet uit de Vlaamse klei te voorschijn gekropen. In Nederland, ja, daar heb je enkele neokatholieke auteurs, maar als ze al geapprecieerd worden is dat niet omdat ze katholiek zijn, maar omdat ze goede schrijvers zijn. Ach, als zelfs new born christian Bush jr. verkondigt dat hij Irak niet is binnengevallen om er het christendom te verspreiden, maar de democratie, geeft hij impliciet toe dat het Westen de eigen rechtsorde boven een of ander geloof stelt. Terecht. Ook de net genoemde conservatieve filosoof Roger Scruton moet dat in zijn boek Moderne Cultuur, een treurzang over hedendaags normverval en nihilisme, node toegeven: 'De burgerlijke beschaving heeft zich geleidelijk ontdaan van haar joods-christelijke cultuur.'

Dit realisme siert hem, want de overtuiging dat onze beschaving nog steeds in het christendom wortelt, is een gotspe. Ik kan voor de vuist weg meer dan tien kernwaarden van vandaag opsommen die geen moer met geloof van doen hebben: de democratische rechtsstaat, de gelijkheid van man en vrouw, het sociaal contract (met al zijn afgeleiden), het recht op euthanasie, antiracisme, het zelfbeschikkingsrecht van het individu, de gelijkberechtiging van holibi's, niet procreatieve seks, vrije meningsuiting, gezinsplanning, de waardevrije wetenschap, de vrije markt en de consumptiemaatschappij. Veel van deze waarden en normen die het 'goede leven' een stapje dichterbij brengen, hebben we te danken aan de Verlichting. Nou ja, te danken, ze werden door de verdedigers ervan met bloed, zweet en tranen en op gevaar af van hun eigen leven op de christelijke traditie verworven. Nog in 1864 schreef Pius IX, een uitgesproken antisemiet, de beruchte encycliekbijlage Syllabus Errorum. Tot de blunders van de mensheid rekende hij het rationalisme, godsdienstvrijheid, openbaar onderwijs, scheiding van kerk en staat, persvrijheid, technologische vooruitgang en het liberalisme. Zelden haalde een titel zichzelf zo onderuit.

Natuurlijk, de meeste christenen hebben met deze Verlichtingsideeën leren leven, ze hebben zich eraan aangepast en genieten er volop mee van, maar met andere humanistische nieuwlichterijen blijven velen het moeilijk hebben, van welke grote menselijkheid die ook mogen getuigen: gelijkheid van man en vrouw, gelijkwaardigheid van hetero's en homo's, individuele autonomie inzake waardig sterven, om er maar enkele te noemen. Hoe dan ook, vrijwel niets van deze prachtige verworvenheden van de moderniteit, het nieuwe draagvlak van onze beschaving, vindt zijn inspiratie in christelijke normen en waarden. De invloed van het christendom als bron van beschaving kalft in Europa trouwens al sinds de 17de eeuw af en vandaag is die invloed zo goed als uitgewerkt. Het seculiere project van de Verlichting heeft het gehaald. Het heeft de meeste westerlingen ook gelukkiger gemaakt, of ze nu geloven of niet. Sterker, je kunt vandaag consequent eigenzinnig religieus zijn en toch van het geestelijk en technisch comfort van de moderniteit gebruik maken. Dat is pas winst.

Leo de Haes