Wat veel Amerikanen verwachtten na de herverkiezing van George W. Bush gebeurt ook daadwerkelijk: religieus rechts gaat verzilveren dat het meer vertegenwoordigers in Senaat en Congres telt dan ooit. Onder leiding van reborn christian Bush. De eerste krachtmeting was het tragische geval Terri Schiavo, die volgens artsen al 15 jaar in ‘vegetatieve toestand’ verkeert, maar volgens de christenen nog vol leven zit. Haar echtgenoot wilde al in 1998 de voeding laten stopzetten, maar de familie weigerde dit toe te staan en stapte naar de rechter. Die kon niet anders dan de deskundige medici en de echtgenoot gelijk geven. Maar gouverneur van Florida Jeb Bush stak daar op zijn beurt weer een stokje voor en nam in 2004 het initiatief voor een noodwetje, Terri’s Law, dat beval om de voeding weer te starten. Het Hooggerechtshof van de staat Florida heeft die wet nietig verklaard. Jeb Bush ging op zijn beurt in beroep bij het Federale Hooggerechtshof in Washington, maar dat vond zijn zaak niet ontvankelijk.

Kennelijk vormde deze serie kluchten de generale repetitie voor broer George W., die nu op landelijk niveau een Terri’s Law heeft laten aannemen door Senaat en Congres. De bedoeling van Bush en zijn conservatieve achterban is de zaak-Schiavo weghalen uit de staat Florida en hiermee een federale rechter dwingen om een uitspraak te doen en bij diens uitspraak om de voeding te blijven stoppen de zaak eindelijk bij het Supreme Court in Washington ontvankelijk te krijgen. Door twee weigerende federale rechtscolleges lijkt het die richting uit te gaan. En het Supreme Court is op de hand van Bush, maar ook weer niet helemaal, zoals de blijkt uit de recente beslissing dat kinderen de doodstraf niet meer kunnen krijgen. Dat reformatorische christenen en sommige christen-democraten met Bush sympathiseren, is niet helemaal onbegrijpelijk, maar liberalen? Laten die na deze gebeurtenissen eens zijn tweede inaugurele rede en zijn vijfde State of the Union lezen, beide van begin dit jaar. De eerste biedt meestal een persoonlijke visie op langere termijn, de tweede vat samen wat de regering zoal heeft bereikt en kondigt de plannen aan voor het komende jaar. Maar voor deze president maakt dat kennelijk geen verschil: je kunt de inaugurele rede lezen als een inleiding bij zijn State of the Union.

De buitenlandse commentaren beperken zich tot Bush’ buitenlandbeleid en zijn voornemen om sociale voorzieningen van staatswege te beperken. Amerikanen die zich al langer zorgen maken over de relatie tussen Bush en conservatieve christenen als die van de Arlington-groep, gingen vooral in op de rol die de president in zijn twee ‘adresses’ toekent aan religie. Volgens hen is Karl Rove, de partijstrateeg, er niet alleen in geslaagd de Republikeinse Partij definitief om te smeden tot een rechtse, patriottische marktpartij zonder weerga, maar vooral tot de partij van gelovig Amerika. Beide toespraken van Bush laten zien dat er geen wezenlijke tegenstelling meer bestaat tussen de twee oude kampen in de Grand Old Party, de christelijke Arlington-groep en Hampton-groep die zich ’s zondags liever op het golfveld beweegt dan in een kerk. De groep met wie Nederlanders het liefst samenwerken.

Vooral liberalen die vorig jaar Bush prefereerden boven Kerry, zouden daarover nog eens goed moeten nadenken. In zijn verkiezingscampagne wierp reborn christian Bush zich op als de kampioen van de godsdienstige waarden, waarbij andere opvattingen met ‘liberal’ of erger werden verketterd. Daarmee ging de strijd niet zozeer tussen Republikeinen en Democraten, maar tussen conservatieve en liberale christenen. Ongelovigen spelen in de Verenigde Staten een marginale politieke rol, zeker op federaal niveau. Ook de progressieve troetelbeer Michael Moore is geen verklaard agnost of atheïst en voor het noodwetje voor Terri Schiavo stemden 57 democratische congresleden. Omdat Bush niet meer aan zijn herverkiezing hoeft te werken, verkeert hij in de positie om lekker loos te gaan. Religieus rechts heeft immers sinds november 2004 meer mensen dan ooit in de Senaat en het Congres. Aan het eind van de jaren negentig zaten er 40 echte conservatieven in het Congres, in het nieuwe meer dan honderd. Vijf zijn er bij gekomen in de Senaat, die ook moeiteloos het noodwetje aannam.

Van het Hooggerechtshof zal de president binnenkort een aantal leden - Rehnquist (1920: bijna dood; voorzitter), Stevens en Day O’Connor (erg moe) - vervangen door geestverwanten. Vlak na zijn herverkiezing in november kondigde Bush aan de federale rechters die hij de afgelopen vier jaar vergeefs had voorgedragen omdat democratische senatoren hun opvattingen ‘extreem-conservatief’ vonden, opnieuw te presenteren. Voor degene die de voorzittershamer van het Supreme Court van de conservatief Rehnquist moet overnemen, heeft Bush de superconservatief Scalia op het oog. Dezelfde Scalia die tot de minderheid van het Hof behoorde toen dat onlangs de doodstraf voor minderjarigen buiten de orde verklaarde. De Europese Unie, de Raad van Europa en andere organisaties hadden op het afschaffen van deze barbaarse praktijk stevig bij het Hof aangedrongen. Rechter Scalia vond dat zijn collega’s zich niets van die internationale druk moesten aantrekken. Met ‘Pro life’ bedoelen christenen als Scalia en Bush nu eenmaal heel iets anders dan anti-doodstraf. Als het om veroordeelden gaat, mag wat hen betreft ook het leven van kinderen en zwakbegaafdenen worden beëindigd.

Zou Bush met zijn twee toespraken de kloof die hij in zijn campagne heeft gecreëerd vergroten of verkleinen en zijn partijgenoten niet benadelen door een kruistocht? Inderdaad had Bush het in zijn toespraken soms over ‘bipartisan’ initiatieven, maar die bevinden zich buiten de terreinen waarop het conservatief-christelijke programma dient te worden uitgevoerd. En dat programma komt geprononceerd voor in zijn recente toespraken. Is dat nu zo erg? Er wordt vaak lacherig gedaan over conservatieve Amerikaanse christenen. Als ze Sponge Bob van het scherm willen weren omdat hij, of tenminste zijn vriendje de zeester, een homoseksueel personage vertegenwoordigt. Maar religieus rechts in Amerika, dat is geen EO-knevelarij, niet de knoestige gereformeerde bijbelvorser uit de boeken van Maarten ’t Hart. Het gaat de conservatieven niet alleen om de mogelijkheid van een homohuwelijk te voorkomen, om abortus, euthanasie en homoseksuele praktijken voorgoed te verbieden, evenals alle andere anticonceptiemiddelen dan seksuele onthouding, om seksuele voorlichting af te schaffen, religieuze organisaties en initiatieven van overheidswege te subsidiëren, om culturele en wetenschappelijke vrijheid te beperken (onder andere door het verbieden van stamcelonderzoek), om het schoolgebed verplicht te stellen en de evolutieleer juist te weren, om het verbreiden van de doodstraf en het onverkort handhaven van het wapenbezit voor iedere burger. Het gaat om meer: hun bijbelse normen & waarden aan heel de Amerikaanse samenleving op te leggen. Family values en patriottisme, maar dan volgens de Heilige Schrift. Zoals moslims die de bestaande wetten door de sharia willen vervangen.

Bush heeft in zijn eerste ambtsperiode al erg zijn best gedaan voor de christelijke kiezers. Zo legitimeerde hij zijn steun aan Israël steeds meer vanuit de bijbel, liet hij toe dat het Amerikaanse leger de ruïnes van Babel deerlijk beschadigt, maar zorgde dat die van Ur der Chaldeeën, stamland van aartsvader Abraham immers, werden gespaard. De Amerikaanse overheid subsidieert volop ‘faith-based’ activiteiten als christelijke anti-drugsprogramma’s. Ook de kerkelijke organisaties als zodanig krijgen geld, zelfs wanneer die ook voor het simpele schoonmaakwerk geen anders gelovigen in dienst willen nemen. Laat staan ongelovigen. Gevangenen krijgen privileges als ze zich inschrijven voor bijbelstudie: een groot tv-scherm en privé-toilet. Ouders die hun kinderen op een religieuze school plaatsen, ontvangen belastingaftrek. Amerika werkt al jaren niet meer mee met VN-programma’s in de Derde Wereld voor familieplanning en tegen AIDS. Liever bijbels dan condooms. Seksuele onthouding is het parool.

Het religieuze rechts van George W. Bush is dat van de reborn christian die elke vergadering van zijn kabinet met gebed begint en wekelijks reguliere contacten heeft met de conservatieve vertegenwoordigers van katholieke en protestantse organisaties, deze als enige hoeders van normen & waarden erkent. Want op één elementair punt onderscheidt het huidige religieus rechts in Amerika zich van zijn voorgangers: samenwerking. De conservatieven beschouwen de Rooms-katholieke Kerk niet meer als de Hoer van Babylon, maar als een welkome bondgenoot in de strijd tegen liberalisme en erger. Evenals de moslims overigens, anders dan hun christenbroeders in Europa die over een ‘joods-christelijke’ identiteit blijven zeveren. Daarom beperkt Bush het aanroepen van Jezus - ‘mijn belangrijkste politieke adviseur’ - zorgvuldig tot de christelijke kring. Daarbuiten is het God, God en nog eens God. 2005 heet altijd ‘the year of our Lord two thousand five’.

Op zich is dat voor een Amerikaanse president niet bijzonder. Al hebben de eerste zes presidenten nooit Gods zegen gevraagd bij een inauguratie of andere officiële toespraken, hun opvolgers deden dat wel en eindigden steevast met ‘God Bless America’ of een variant daarvan. Zoals onze troonrede helaas nog een bede bezit. Maar in de toespraken zelf komt het G-woord zelden voor. Het ontbreekt zelfs geheel in de eerste inaugurele rede (1981) van Bush’ rolmodel Ronald Reagan - ongelovig, maar om electorale redenen tot alles bereid. Voor zijn herverkiezing had de ‘Great Communicator’ religieus rechts nodig en als beloning is de tweede rede (1985) geheel voor de conservatieven geschreven. Vol waarden van geloof, familie, arbeid en nabuurschap, maar met een paar obligate, doch welgekozen verwijzingen naar founding fathers John Adams en Thomas Jefferson om het seculiere deel van zijn electoraat niet te zeer te schofferen.

Opvolger Bush junior besloot onlangs zijn inaugurele rede met: ‘May God bless you, and may He watch over the United States of America.’ Dat waken is nog eens wat anders dan het obligate zegenen. Behalve omineuze hoofdletters heeft Bush ook veel meer bijbelse verwijzingen door zijn tekstschrijver laten aanbrengen: ‘de Maker van Hemel en Aarde’, ‘de waarheden van Sinaï, de Bergrede, de woorden van de Koran, en de verschillende geloven van ons volk’ of ‘De geschiedenis vertoont een eb en vloed van rechtvaardigheid, maar ook een zichtbare richting, bepaald door vrijheid en de Auteur van de Vrijheid’. Zijn welkom was al omineus: ‘Vice President Cheney, Mr. Chief Justice, President Carter, President Bush, President Clinton, reverend clergy [cursivering AHdB], distinguished guests, fellow citizens.’ Jawel, de clerus op de eerste rij. In zijn State of the Union van 3 februari week de Tale Kanaäns voor het christendom van de praktische aanpak. Trots had Bush het over 150 regeringsprogramma’s die zijn afgeschaft of gereduceerd. Wij denken aan voorlichting over geboortebeperking en AIDS.

Bush: ‘Onze grote verantwoordelijkheid jegens onze kinderen en kleinkinderen is de waarden te eren en door te geven die een vrije samenleving onderhouden. Zovelen van mijn generatie zijn na een lange reis thuisgekomen bij gezin en geloof, en vastbesloten om verantwoordelijke, deugdzame kinderen op te voeden. De overheid is niet de bron van deze waarden, maar de overheid mag ze nooit ondermijnen.’ Met andere woorden: religieuze waarden zijn voor Bush superieur aan die van de overheid. Zie het huwelijk: ‘Omdat huwelijk een heilige institutie is en de basis van de samenleving, mag het niet worden geherdefinieerd door activistische rechters. Ten behoeve van gezinnen, kinderen en samenleving, steun ik een constitutioneel amendement op het instituut van het huwelijk te beschermen.’ Verder wil Bush doorgaan met het ondersteunen van ‘faith-based’ groepen en drastisch het gebruik van DNA-bewijsmateriaal uitbreiden, maar ten koste van alles wil hij het leven beschermen. Dus geen stamcelonderzoek op embryo’s en geen abortus.

Direct daarop sprak Bush over de rechters die hij heeft benoemd en gaat benoemen. Niet toevallig. Hij gaf aan welke rechters hij niet wil: die ‘activistische’. Met andere woorden, Bush’ nieuwe rechters zijn tegen homohuwelijk, euthanasie, abortus en stamcelonderzoek. Net als Reagan eertijds probeerde hij aan het slot zijn tegenstanders te paaien met een verwijzing naar een onaantastbare voorganger: Roosevelt. Niet naar diens sociale politiek, maar naar een nietszeggende wijsheid van Franklin Delano: ‘Elk tijdperk is een droom die sterft of een die geboren wordt.’ Waarna Bush besloot met de mededeling dat ook onze generatie haar dromen heeft en eveneens voortgaat in vertrouwen. ‘De weg van de Voorzienigheid is oneven en onvoorspelbaar – toch weten we waar die heenvoert: hij voert naar vrijheid.’ Geen charmeoffensief dus jegens liberale gelovigen en ongelovigen. Nogmaals, niet zozeer de vorm van de religieuze retoriek maakt Bush tot een bedenkelijke christelijke fundamentalist, maar de politieke inhoud van zijn betoog. Die inhoud gaat dan ook tegen de letter en de geest van de Amerikaanse Constitutie in, met name tegen het ‘First Amendment’, dat de scheiding tussen kerk en staat vastlegt.

Ooit zijn de founding fathers er als kinderen van de Verlichting in geslaagd om God en vooral Jezus uit de Amerikaanse Constitutie te houden via een slim monsterverbond met religieuze minderheden die de macht van de dominante kerken eveneens vreesden. Waarvan sommige overigens van mening waren dat je God alleen maar mocht aanroepen in de intieme sfeer en dat het contact met Hem een uiterst persoonlijke zaak was. Scheiding tussen kerk en staat, derhalve, om principiële redenen. Deze seculiere christenen bestaan nog steeds in Amerika. Net als agnosten, atheïsten en andere niet-gelovigen wijzen zij het steeds maar aanroepen van God door ‘reverend Bush’ af als vulgair en banaal. Veertig van dit soort kerkgenootschappen hebben onlangs in een open brief verklaard dat ze de bestaande abortuswetgeving willen handhaven. Christelijke en joodse organisaties, niet de grootste uiteraard en evenmin was een van de Amerikaanse moslimorganisaties bereid te ondertekenen.

Want het gedoe rond Terri Schiavo is slechts een signaal. De echte strijd begint binnenkort en die gaat om de abortuswetgeving. Het schrappen van Roe versus Wade, de beslissing van het Hooggerechtshof uit 1973 die een menselijke abortuspraktijk legitimeerde tegen de rechtspraktijk van de staat Texas in, is sinds jaren de conservatieve speerpunt. Heeft Bush al enige tijd geleden een wetsontwerp ondertekend dat ziekenhuizen en verzekeraars mogelijk maakt om abortus niet te dekken, met de benoeming binnenkort van twee tot drie nieuwe Supreme Justices kan hij de hele wet schrappen. In de State of the Union kondigde hij dat met zoveel woorden aan. Wie de Amerikaanse overheidssite bekijkt en linkt naar het Supreme Court, ziet dat van de rechters de intrededatum wordt vermeld, de geboorte- en sterfjaren, de staat waarin zij wonen plus hun religie. Dat laatste zou in Europa niet gauw gebeuren, men zou eerder de politieke richting vermelden; die is voor juristen een stuk relevanter.

Wat opvalt: nooit is in de Verenigde Staten een Opperrechter benoemd buiten de joods-christelijke sfeer. De eerste katholiek trad overigens pas in 1836 aan en het zou tot 1898 duren voor er een tweede volgde. De eerste jood kwam in 1916. Van al de briljante ongelovige Amerikaanse juristen bracht niemand het tot de huidige dag tot lid van het Hooggerechtshof. Nixon, Ford, Reagan en vader Bush hebben louter rechters benoemd van een conservatieve signatuur, onder wie de roomse fundamentalist Scalia. Clinton heeft twee joden benoemd, wat sympathiek lijkt jegens het beleid van zijn voorgangers, maar hij haalde ze wel uit de conservatieve sfeer rond zijn partijgenoot Joseph Lieberman. Misschien vindt Bush wel zo’n brave conservatieve moslim als nieuwe rechter.

Het probleem met godsdienstige groeperingen blijft hun claim: The Freedom To Do God’s Will. Zo heet veelzeggend een door Gerrie ter Haar en James J. Busuttil geredigeerde bundel uit 2002 over religieus fundamentalisme en sociale veranderingen. De vrijheid om Gods wil te doen, is namelijk niet hetzelfde als godsdienstvrijheid. Godsdienstvrijheid beweegt zich binnen de kaders van de wetten en regels. Een seculiere, democratische rechtsstaat die deze posities heeft vastgelegd, is de beste garantie voor vrijheid van godsdienst en meningsuiting en de beste bescherming van de ene religieuze groep tegen de andere. Daarom begrijp ik niet dat onder de Nederlanders die de voorkeur gaven aan dominee Bush boven Kerry, zich opmerkelijk veel bevonden die zichzelf als ‘liberaal’ omschrijven en vanuit deze overtuiging tevoren bijvoorbeeld verontrust waren over opinies van de Paus, van diens geestverwant Buttiglione en vooral van islamitische geestelijken die zij terecht fundamentalistisch noemen. Bush is een fundamentalist en aan zijn opvattingen over de relatie tussen kerk en staat is niets liberaals.

De auteur schreef het boek Nederland seculier! uitgegeven bij Van Gennep, 2003

August Hans den Boef

August Hans Den Boef

Links

mailto:ahdenboef@euronet.nl