‘Los van de excessieve boetedoeningen van de Brahmanen en de Talapoinen, is het zeker dat de Ramadan van de Turken, waarin de arme stakkers dag in dag uit, vaak in de heetste maanden van het jaar en in sommige van de heetste gebieden van de wereld, het van zonsopgang tot zonsondergang zonder eten en drinken moeten doen; deze Ramadan, stel ik, moet erger zijn dan de praktijk van elke morele plicht, zelf voor de slechtste en verdorvenste onder de mensen.’ Deze uitspraak deed David Hume in 1757 in zijn The Natural History of Religion, in het slothoofdstuk waarin hij de slechte invloed op de moraal bespreekt van volksreligies, in zijn ogen bijgeloof. Anders dan zijn collega Voltaire, wiens muzelmannen nooit het stadium van het masker ontstijgen, lijkt het alsof de Britse Verlichtingsfilosoof werkelijk compassie heeft met die ‘arme stakkers’, die bovendien tussen zonsopgang en zonsondergang seksuele onthouding dienen te betrachten.

Die compassie slaat anno 2005 de plank mis, want er bestaat zowel in Engeland als in Nederland en België een ruime, positieve consensus over de ramadan, onder moslims en niet-moslims. Het is de gezelligste maand, niet alleen vanwege de saamhorigheid in de kleine kring als ‘s avonds het vasten wordt gebroken, maar ook voor de niet-moslims die tijdens de ramadan welkom zijn in de islamitische ruimten en bij het vieren van het afsluitende Suikerfeest worden betrokken. Anders dan David Hume wijst men tegenwoordig juist op de gezonde effecten van het vasten, de ontslakking en vermagering. Zieken en kinderen worden van de vasten gevrijwaard. No problems!

Waarom toch zagen we tijdens de ramadan in onze omgeving zoveel vermoeide moslims? Waarom is er zoveel ziekteverzuim op school en werk? Waarom moeten zoveel sporters met hoofdpijn van de honger de training staken? Is die onthouding werkelijk zo gezond? Het gaat immers niet alleen om het vasten, maar ook om het eten op ongezonde, late tijdstippen dat daarvan het gevolg is: het bunkeren. En om de duur van een maand, onder een regime dat veel en veel ingrijpender en zwaarder is dan dat van traditionele katholieken na het carnaval. Wat is het maatschappelijk effect van moeheid en verzuim? Een maand lang geen afspraken als zakelijke lunches kunnen nakomen of zich op een andere manier buiten de orde bewegen? In het laatste nummer van het blad van de Amsterdamse hogeschool waar ik werk, verklaarde een moslimstudent liever een tentamen niet te halen, dan daarvoor een dag vasten overslaan. Omdat zo'n attitude slecht is voor het rendement van een opleiding, zou een student daarop moeten worden aangesproken. Maar dat is bij religie taboe.'

Medische en farmacologische instellingen beschikken sinds jaar en dag over gedetailleerde aanwijzingen inzake de ramadan. Starten in Nederland vaak met deze tip: ‘U dient met uw patiënt te bespreken in hoeverre hij zijn godsdienstige verplichtingen laat interfereren met zijn gezondheid.’ Hier verzaken medici echter hun plicht. Nergens staat bijvoorbeeld dat een arts ‘met zijn patiënt dient te bespreken in hoeverre hij zijn voorkeur voor hard liquor, zware shag en vet junkfood en zijn afkeer van lichaamsbeweging laat interfereren met zijn gezondheid.’ Gezondheidzorgers dienen de patiënt ondubbelzinnig te wijzen op de risico’s van zijn gedrag. Niet bespreken, maar waarschuwen. Uiteraard wijken medici bij de ramadan af van hun reguliere gedrag omdat het om een godsdienstig ritueel gaat. Zoals nog recent een enkele Nederlandse arts zelfs bereid was om een meisje te besnijden. Op interfereren in religieus gedrag rust immers een zwaar taboe. Dezelfde mentaliteit die mensen ‘Islam’ en ‘Christendom’, ‘Moslim’ en ‘Christen’ met een hoofdletter laat schrijven, tegen de spellingsvoorschriften in. Ook het nieuwe Groene Boekje van 2005 eist een kleine letter.

Voetballers, broodbakkers en schoolmeesters zijn volwassen. Maar neem de kinderen, die niet zelf hebben gekozen voor de religie met haar rituelen, zich daartegen niet mogen verzetten en de gevolgen evenmin kunnen beoordelen. Kinderen zijn vrijgesteld van het vasten als ze nog niet gemenstrueerd of geëjaculeerd hebben. Iedere medicus kan vertellen dat menstruerende of ejaculerende kinderen nog niet volgroeid zijn. Dus last kunnen ondervinden van zo’n langdurige vastperiode. Om vergelijkbare redenen pleiten medici in Nederland tegenwoordig voor het verhogen tot eenentwintig jaar van de minimumleeftijd waarop alcohol kan worden aangeschaft. Waarom ook niet voor de ramadan? En de nieren dienen voor elk mens ook tussen zonsopgang en zonsondergang te worden doorgespoeld.

De Koraninterpretaties over zieken lopen nog meer uiteen dan die over kinderen. Rekkelijken stellen: als je je ziek voelt, ophouden met vasten. Dat zeggen desgevraagd ook de PR-moslims tegen niet-geloofsgenoten. Op de vele sites voor ‘eigen gebruik’ is de toon anders. Je wilt niet de hel, maar 72 maagden (of knapen). Safety first, een beetje in de richting van de preciezen. Die verbieden overdag zelfs het innemen van medicijnen, het bezoeken van een supermarkt waar je etensgeuren kunt opsnuiven en het poetsen met tandpasta. Van deze hardliners mag je wel je zonden compenseren: wanneer je een dag vergeet te vasten, moet je een slaaf vrijlaten. Nederland heeft de slavernij sinds 1863 afgeschaft, wat overigens de onmogelijkheid symboliseert van een islam die de Koran letterlijk wil volgen. In de landen waar de slavernij nog – officieus, in verband met de ontwikkelingshulp – bestaat, doet men dan ook een beroep op de Koran.

Taboes moeten per definitie worden doorbroken als ze mensen schade kunnen bezorgen. Natuurlijk gaat het niet aan dat de overheid interfereert in de manier waarop gelovigen hun rituelen volvoeren. Mits deze manier zich beweegt binnen de wetten en regels en binnen de geest van waaruit die zijn geformuleerd. Daarom is het een zeer slecht signaal dat de Nederlandse sociaal-democratenleider Wouter Bos op dinsdag 25 oktober een dag met de moslims heeft meegevast. De overheden zouden wel een debat kunnen instigeren over de schadelijke uitwassen van de ramadan. Aan dat debat dienen vooral medische en religieuze deskundigen deelnemen, maar liever dan schriftgeleerden, mensen uit de godsdienstige praktijk. Nederlandse en Belgische moslims kunnen hierin niet alleen veel opsteken bij hun mainstream katholieke landgenoten, maar vooral bij geloofsgenoten in het buitenland. Vorig jaar las ik in de krant over Turkse rechters die tijdens de vastenmaand gewoon gingen lunchen. Niet al te copieus: het was immers ramadan.

Kortom, na zo debat zou ramadan lite spoedig als wettelijke norm in Nederland, respectievelijk België moeten vastgelegd. En waarom uiteindelijk niet in de hele EU?

August Hans den Boef

August Hans den Boef

Links

mailto:ahdenboef@euronet.nl