Bij zijn vendetta tegen het 'neoliberalisme' (waarvan niemand weet wat het is) in het algemeen en de VVD in het bijzonder, die Frank Ankersmit in verschillende landelijke dagbladen voert, is hij in zijn laatste artikel (het Betoog, 14 maart) teruggekeerd naar het begin van de 18de eeuw. De Nederlands-Britse filosoof Bernard Mandeville schreef toen een allegorie over een bijenkorf waarvan de conclusie luidde dat individuele ondeugden door hun interactie tot openbare welvaart kunnen leiden: 'Private vices and public benefit'. Maar Mandeville verbond daar een stringente voorwaarde aan: binnen de grenzen van de wet. Die voorwaarde is essentieel, maar Ankersmit vermeldt haar niet.

Hij noemt wel Adam Smith, de grondlegger van de liberale economie, die wat later in de 18de eeuw de briljante vondst van Mandeville uitbouwde. Hij koos een formulering die wat minder shockeerde dan die van Mandeville: 'Private interests and public benefits'. Alweer: binnen de grenzen van de wet. Adam Smith legde de kern van zijn boodschap neer in de volgende beroemde passage, die Ankersmit vast wel kent: 'Het is niet van de welwillendheid van de slager, de bierbrouwer en de bakker dat wij onze maaltijd verwachten, maar van hun zicht op hun eigen belang.' Alles binnen de grenzen van de wet, en daar ontbrak het bij de kredietcrisis aan. Ik weet dat auteurs niet mogen worden aangesproken op de kop van een artikel, want die wordt geformuleerd door een zogenaamde koppensneller. Ik kan Ankersmit dus niet echt hard vallen om de kop boven zijn artikel: 'Einde van het eigenbelang'. Maar mocht hij inderdaad verwachten dat er ooit een einde zou komen aan 'het eigenbelang', dan zal hij lang moeten wachten. Dan had hij net zo goed het oude liedje kunnen citeren: 'Money is the root of all evil'. Ik noem liever een andere bekende strofe: 'Money makes the world go round'.

Nu doet Ankersmit het voorkomen alsof 'wij' (politici?) op de harde realiteit zijn gestoten. Hij schrijft - terecht - dat je het 'publieke domein niet overeind houdt met alleen het rationele eigenbelang en het winstbejag'. Ik ken geen politicus - liberaal of niet- die dat ooit heeft beweerd. Ankersmit gaat hier een stropop te lijf die nooit leven heeft gekend. De staat is hoeder van het publiek domein. Liberalen erkennen volmondig het belang van een goed functionerende staat. Wie doet dat overigens niet? De debatten in de Tweede Kamer gaan daar grotendeels over - en daar wordt wat afgekletst. En altijd weer gaat het over het algemeen belang, geformuleerd overeenkomstig de verschillende politieke inzichten. Als Ankersmit denkt dat politici daar niet aan toekomen, toont hij aan een vreemdeling in het Jeruzalem van de Nederlandse politiek te zijn. Ankersmit maakt vooral bezwaar tegen het vervaagde onderscheid tussen publieke en private sferen. De private sfeer zou het publieke domein zijn binnengedrongen. Maar is het omgekeerde niet veeleer het geval? De staat is zich steeds meer met onderdelen van de samenleving gaan bemoeien. Een van de gevolgen daarvan is dat private partijen belang krijgen bij politieke invloed. Dat verklaart de opkomst van het lobbyisme, een teken dat de publieke sfeer zich uitstrekt over terreinen waar zij niet thuishoort.

Als alternatief voor de 'neoliberale ellende' stelt Ankersmit een terugkeer naar het 'republicanisme' voor. Daarin moeten private belangen ondergeschikt zijn aan het publieke belang. Maar dat gebeurt toch al? Zie de wetgeving betreffende het milieu, de ruimtelijke ordening en de arbeidsomstandigheden. De wetgever is hier toch de baas? Of wil Ankersmit dat een door de staat gedefinieerd publiek belang aan alle burgers wordt opgelegd? Dat zou niet getuigen van een liberale staat, eerder van een dictatoriale, waarin burgers zich moeten voegen naar een hoger doel dat door de staat is bepaald. Dat is de onvrijheid waaraan Mandeville, Smith en al die andere liberalen een einde hebben gemaakt.

De auteur was eurocommissaris, fractievoorzitter van de VVD in de Tweede Kamer en minister van Defensie.



Deze tekst verscheen in De Volkskrant van 19 maart 2009

Frits Bolkestein

Frits Bolkestein

Links

mailto:andreas@liberales.be