Het oog van de wereld is momenteel gefocust op de rellen in Frankrijk die dreigen over te slaan naar andere Europese steden. Maar ook Nederland blijft nog in de aandacht omdat daar in een kort tijdsbestek een traditie van eeuwen omver geworpen lijkt te worden; die van de tolerantie, die voorheen als een kroon boven de staat der Nederlanden hing. Situaties veranderen, mensen ook, maar partijen nog sneller. Met de opkomst en ondergang van Pim Fortuyn zijn heel wat onderwerpen aangezwengeld, zoals de achterlijkheid van de islamitische cultuur en daarop voortbordurend de onderdrukking van de moslimvrouw, die onlosmakelijk verbonden lijkt te zijn met de islam. Met het publiceren van mijn roman Minnares van de Duivel en daarop essays over de positie en seksualiteit van de moslimvrouw, mocht ik ook kennis maken met de verschillende debatten in Nederland en België. Ik ontdekte weerzin, onbegrip en vooral veel gegooi met feiten die nergens op gefundeerd waren. Ook ontdekte ik dat de hoofddoek het symbool werd van de strijdende figuren op de politieke landkaart. Tijdens lezingen komen velen naar me toe en vragen me hoe het nou zit en waarom ik geen doek over mijn hoofd draag, terwijl ik me wel moslima noem. Het bleek dat alleen de traditionele en radicale leren bekendstonden. Alsof liberalistische vormen binnen mijn religie ondenkbaar zijn. En altijd verkondigde ik trots dat volgens mijn interpretaties van de koranverzen die over de bedekking van de moslimvrouw gaan, niet wijzen op een doek die de haren bedekt, laat staan het gezicht.

Er waren momenten dat ik me alleen waande. Vooral na 11 september 2001, toen de wereld in twee klappen in een voortdurende duisternis gehuld werd. Groepen kwamen tegenover elkaar te staan en angst regeerde Europa. Want hadden ze met die islamitische gastarbeiders niet het paard van Troje binnen gehaald? De kinderen van die gastarbeiders, wiens vaders jarenlang, zoals mijn vader, in fabrieken ploeterden omdat zij een betere toekomst voor hun kinderen wensten, begonnen zich steeds onbehaaglijker te voelen. Vooral omdat zij steeds gewezen werden op hun niet-Europese afkomst. Ze waren Marokkanen, Turken, Irakezen, maar geen Nederlanders of Belgen. Ze waren verworden tot eeuwige derderangsburgers, en dus kregen ze geen kans om onderdeel te mogen zijn van het land waar hun ouders om vaak economische en soms politieke redenen naar toe waren gevlucht. Ik zag het veranderen. De prachtige meisjes met hun mooie haren en modieuze kleding, perfect opgemaakt, verdwenen uit het straatbeeld. Opeens liepen daar massaal diezelfde vrouwen, maar nu gehoofddoekt, trots rond met een blik die zei: “Heb je wat? Wat kijk je?” En ook de jongens veranderden hun uiterlijk.

Velen droegen ineens lange gewaden, beginnende baarden en bezochten massaal moskeeën. Hun etnische identiteit verplaatsten ze naar religie. Islam werd hun zijn en die zouden ze met man en macht verdedigen. Vooral in Amsterdam rommelde het, toen een paar meisjes met een niqaab, een doek dat hun hele gezicht bedekte, hun school wilden betreden. Een rel brak uit en de media bracht die informatie in rap tempo rond, waarna steeds meer moslima’s zich aangetrokken voelden door die, waarvan zij dachten, zuivere Islam. En ik vroeg me af, waar nou in de koran staat dat vrouwen gesluierd moeten zijn? En vooral, wanneer is het misgegaan met de individuele gedachtekracht van de moslim, want de islam is, hoewel een socialistische religie, ook een waarbij het een op een geloofsbetuiging wordt aangemoedigd. Denken, kennis verwerven, praten, discussiëren en vooral veel vragen stellen was tijdens het leven van de profeet en de eerste eeuwen daarna de norm. Maar dat veranderde, zoals de geschiedenis leert. Toen de politiek zich daarmee bemoeide en leiders gekozen moesten worden, werden dissidenten met geluiden die de heersers onderdrukt wilde zien, verbannen, vermoord of opgesloten. Kritiek of zelfs nadenken over de verschillende interpretatiemethoden waren sindsdien verleden tijd en dat is ook niet meer veranderd. De Marokkaanse sociologe en schrijfster Fatima Mernissi schrijft: “Religie is een fantastisch machtsmiddel. Religie en macht zijn vanaf het begin verweven geweest. Je zou haast gek zijn, als je dat middel niet gebruikt.”

Maar terug naar de profeet. Hij wordt door moslimmannen als voorbeeld gezien en ze proberen te leven zoals hij geleefd heeft. Maar hoe komt het dan dat de maagdelijkheid van de vrouw tot norm is verheven? Hoewel ook mannen gebonden worden door deze wet, lijkt het alleen maar voorbehouden aan vrouwen. Er wordt tot mijn spijt en vaak ook woede met twee maten gemeten. Als de leefwijze van de profeet het hoogste haalbare voor de moslim is, waarom onderwerpen ze dan vrouwen aan bedoeistische wetgevingen die niets met de werkelijke Koranvoorschriften te maken hebben? Zoals verstoting van de vrouw als zij niet bloedt tijdens de huwelijksnacht en in sommige landen komt zelfs moord voor. Alles om de eer van de familie te redden en te handhaven. Want die eer gaat boven de liefde van je eigen kind. De eerste echtgenote van de profeet, Khadija, was een welvarende onderneemster, eigenaresse van karavanen die reisden en beladen met kostbaarheden terugkeerden. Zij stond in Mekka in hoog aanzien. Omdat zij wist dat de profeet een integer, eerlijk man was, vroeg ze of hij bij haar wilde werken. Bij haar in dienst verrichtte hij excellent werk en zij werd verliefd op hem. Hoewel zij al eerder getrouwd was en kinderen had, vroeg ze hem ten huwelijk en hij accepteerde het aanzoek. Nooit heeft hij haar afgewezen en zij heeft hem altijd gesteund in zijn strijd. Dit is bijna ondenkbaar in deze tijd, waarin bijvoorbeeld gescheiden vrouwen als minderwaardig worden gezien.

Blijkbaar hebben bepaalde moslims er een sport van gemaakt om alleen de koranverzen en overleveringen van de profeet, de hadith, naar voren te halen die hun daden lijken goed te praten. Dus lezen wat ze willen lezen en vermijden wat ze niet willen zien. Verzen die verbonden waren aan die tijd van eeuwen terug waarin bijvoorbeeld extreme strafmaatregelen gangbaar waren, zoals het afhakken van een hand als je stal, steniging bij bijvoorbeeld overspel en zweepslagen. Straffen die toen bij die tijd hoorden en die in de loop der eeuwen zijn bijgesteld. Stapsgewijs probeerde profeet de rechten van de vrouw te hervormen. In het preïslamitische tijdperk waarin meisjes en vrouwen als de laagste soort werden gezien en waarbij het levend begraven van baby’s van het vrouwelijke geslacht om de haverklap voorkwam, verbood hij de vele negatieve acties die de vrouwen onderdrukten en hun de kans op een goed leven ontnamen. Waarom zeg ik dit? De reden is dat hij in een periode, waarin er veel weerstand was, voorzichtige stappen zette. Zo verbood de islam slavernij en kregen vrouwen het recht om te erven en meer van dat soort zaken. Maar het was duidelijk zo opgesteld dat de hervorming niet met zijn dood mocht stoppen, maar juist moest voortleven en ook geïnterpreteerd moest worden in het tijdsbeeld waarin men leefde. Maar oorlogen kwamen, veroveringen van landen werden in gang gezet en Arabieren ontdekten het Byzantijnse rijk. Voor het eerst kwamen ze in aanraking met christenen en zagen zij hoe de vrouwen in gescheiden ruimten van mannen leefden en ontdekten de moslims de gesluierde christenvrouwen. Een bron van inspiratie zo bleek helaas. Maar toch verhalen de overleveringen over de geluierde vrouwen van de profeet. Als je erin duikt, ontdek je dat die vrouwen tot de hoogste sociale kringen hoorden. De dure sluiers, die vaak uit exotische landen kwamen, onderscheidde hen van de lagere klasse. Maar ook hulden de vrouwen en de mannen hun hoofd en gezicht tegen het opstuivende zand dat in een Arabisch land veelvuldig aanwezig is. Volgens verzen uit de koran hadden de vrouwen van de profeet plichten die alleen aan hen waren voorbehouden, omdat zij als voorbeeldfiguren fungeerden. Maar na lezing van verzen blijkt nergens uit dat andere vrouwen hun voorbeeld moesten volgen. Hoewel traditioneel conservatieve interpretatoren natuurlijk het tegendeel zullen verklaren. In de daarop volgende eeuwen tot nu hullen islamitische vrouwen zich met sluiers met als doel het beteugelen van hun seksualiteit, om vooral de mannen geen aanleiding tot zina, ofwel overspel te geven.Dus om hen niet te verleiden. Een teken van eerbaarheid.

In de koran staat een vers die duidelijk wijst op de bedekking van de vrouw. In de loop der eeuwen zijn er diverse interpretatoren geweest die elk hun eigen versie gaven op dat vers. Het gros van de moslims volgt een traditionele vorm, waarin volgens hen gewezen wordt op de sluier van de vrouw. Op de Al-azhar universiteit in de Egyptische stad Caïro zijn er diverse theologische hoogleraren die elkaar heftig betwisten. Van traditionele aanhangers tot de liberale docenten en wetenschappers. Het vers dat daarover gaat, begint als volgt. “En zeg tot de gelovige vrouwen dat zij hun ogen neerslaan en hun schaamstreek kuis bewaren en dat zij hun sieraad niet openlijk tonen, behalve wat gewoon al zichtbaar is. En zij moeten hun sluiers over hun boezem dragen en hun sieraad niet openlijk tonen.”

In Nederland is een groep moslimmannen en -vrouwen opgestaan die zich verenigd hebben in de werkgroep islamitisch bewustwording Nederland. De nieuwe groep zoekt de verschillende interpretatievormen op de verzen in de Koran. Zij wijst erop dat over eerder genoemde vers het meeste controverse bestaat, omdat hierin staat aangegeven wat de kuisheidsvoorschriften voor gelovige vrouwen zijn. De groep verklaart: “het vers gebiedt ten eerste de gelovige vrouwen hun ogen neer te slaan. Dit is een gebod opdat de vrouwen bescheiden zullen zijn met hun blikken, wanneer ze geconfronteerd worden met leden van het andere geslacht. In een ander vers wordt mannen op hetzelfde gewezen. Het gebod houdt niet in dat de vrouw helemaal geen mannen mag aankijken, want er zijn genoeg andere verzen in de koran die aangeven dat dat wel is toegestaan. Voorts wijzen ze op de tekst: “en dat zij hun sieraad niet openlijk tonen, behalve wat gewoon al zichtbaar is.” Dat dit gedeelte van de zin de meeste controversie oproept, want wat houdt sieraad nou eigenlijk in en wat wordt bedoeld met ‘wat gewoon al zichtbaar is’? Volgens hen en volgens vele liberale interpretators wijst dat sieraad op schaamstreek. En de zin uit het koranvers: “En zij moeten sluiers over hun boezem dragen en hun sieraad niet openlijk tonen,” zegt juist dat de vrouw haar schaamstreek en haar borsten dient te bedekken. Volgens de werkgroep komt het woord sluiers voor, wat ook vaak in de traditionele islam op verschillende wijzen wordt geïnterpreteerd en uitgelegd. De koran is echter heel duidelijk. Het woord sluier staat in het Arabisch in de originele tekst met het woord “Khumur”. En khumur is het meervoud van het woord Khimaar en betekent bedekking. Dus is er geen sprake van een gezichtssluier of een hoofddoek, maar een sluier om de boezem te bedekken, dus kleding. De werkgroep islamitisch bewustwording Nederland concludeert dan ook: “in feite komt het in geen enkel vers voor die over de kuisheidsvoorschriften van de vrouw of de man gaan. Beweren dat er een sluier of een hoofddoek bestaat die ervoor bedoeld is om deze lichaamsdelen te bedekken, heeft absoluut geen basis in de koran en kan niets anders zijn dan de imaginaire visie van de interpretator van de tekst zijn.”

Waar ik ook op wil wijzen en wat volgens diverse bronnen naar voren komst, is dat de hijab, wat in het Arabisch sluier betekent, als woord in de koran vermeld wordt, maar niet zodanig in de verzen die over de kledingvoorschriften gaan. Maar nogmaals, dit is de strijd die verschillend groepen met elkaar aangaan en elkaar betwisten en allen denken dat ze gelijk hebben. Helaas accepteert de heersende islamitische orde geen kritisch tegengeluid. Moslims die verstandelijk en kritisch met de islam omgaan, durven hun visie niet te verkondingen, uit angst voor verstoting uit de gemeenschap. Zoals het christendom en jodendom, heeft ook de islam verschillende stromingen. Het zou onkies zijn om mensen te dwingen een stroming te volgen. Voorts speelt er, naast de discussie over de hoofddoek, ook het pressiemiddel om meisjes en vrouwen niet op te laten leiden of buitenshuis te laten werken. Fatima Mernissi schrijft:”Moslims die zeggen dat vrouwen gesluierd moeten gaan, niet buitenshuis mogen werken en zich naar de wensen van de man moeten plooien, zijn geen moslims. Wie zich op de islam beroept om meisjes van school te houden, verraadt de islam. Alles wat onder het mom van de islam de emancipatie van vrouwen en meisjes tegenhoudt, moet je verwerpen als onislamitisch.”

Steeds meer vrouwen gebruiken de koran en de overlevering van de profeet als hun machtigste wapen om hun vrijheid op te eisen. Welke man kan de heilige woorden betwisten, want zijn zij dan ook niet afvallig? Maar toch komt het voor dat vrouwen geweigerd worden datgene te doen wat hun ontwikkeling ten goede komt, zoals educatie, werken en contact met anderen dan die van de gemeenschap waaruit zij voortkomen. De vrouw dient volgens haar omgeving beschermd te worden van al datgene dat de eer en reputatie van haar familie kan schaden. Maar is het daadwerkelijk zo dat het altijd de mannen zijn die dat op hun geweten hebben? Een meisje staat volgens de traditie en geloofsleer onder de beschermende hoede van haar vader die dat op zijn beurt later weer overdraagt aan haar echtgenoot. Ik wil niet generaliseren, want dat zou niet eerlijk zijn. Er zijn vrouwen die alle vrijheid hebben en nemen en die die mogelijkheid vanuit hun thuissituatie ook krijgen. Maar we mogen niet uit het oog verliezen dat er andere vrouwen zijn die die kansen niet op hun pad vinden. Vaak zijn dat vrouwen uit een zeer ingetogen, conservatieve familiekring en vrouwen die door een huwelijk vanuit het land van herkomst naar een totaal onbekende omgeving verhuizen, waar zij de eerste jaren hun weg moeten vinden en helaas met isolement te kampen hebben omdat zij de taal niet machtig zijn. Zij komen vaak onder de hoede van niet alleen de echtgenoot, maar ook van zijn moeder. En daar wringt de schoen. De bekende Marokkaanse sociologe Soumaya Naamane-Guessous vertelde in een interview: “Ik heb tot mijn teleurstelling ontdekt dat het de vrouwen zelf zijn, veel meer dan de mannen, die de vrouw in zo’n archaïsche positie houden. U moet niet vergeten dat mannen in onze maatschappij door vrouwen worden opgevoed. De echtgenoot speelt geen rol in de opvoeding. Hij gaat van huis een komt ’s avonds terug en ondertussen wordt alles door de vrouw geregeld. De vrouw brengt zelf die opvoeding over aan de kinderen, en daarmee de hele cultuur. Dat begint al heel vroeg. Zij vertelt de meisjes dat ze moeten luisteren naar hun broer, dat ze ondergeschikt zijn. Het is niet de vader die dat doet. Een man wordt hier opgevoed door een vrouw. De moeders kiezen (natuurlijk niet altijd) de mannen uit voor hun dochters en de vrouwen voor hun zonen. De vrouwen zijn zeer machtig, ook al zijn ze dat in stilte of vanachter de sluier. Het zijn de vrouwen die het sterkst aan de tradities vasthouden en zich verzetten tegen elke verandering.” Deze bewering van de sociologe is hard en men kan denken aan de onlogica daarvan. Want die krachtige moeder, heeft zij ook niet de hardheid van haar ondergeschiktzijn met zich mee moeten torsen als meisje en later als echtgenote? Maar juist mensen die het hardst geslagen worden, nemen de stok met nog meer overtuiging over.

Wat kan er dan gedaan worden om toch voor veranderingen te zorgen, dat de vrouwen en natuurlijk ook de mannen, die gebukt gaan onder de tradities die in de leefgemeenschappen vaak nog belangrijker worden gezien dan de wetten van de koran? Want nergens staat in het boek dat een vrouw zich niet mag ontwikkelen en de profeet zelf moedigde dat volgens de overleveringen juist aan. Het probleem ligt in de zuidelijke landen, waar de gemeenschap belangrijker is dan de wensen van het individu. De sociale controle binnen de moslimgemeente is zo overweldigend dat het weinig ruimte laat voor hun kinderen om datgene te doen waar hun harten liggen uit angst om hun ouders te grieven en hun reputatie op het spel te zetten. Maar toch is de enige manier om als mens tot volledige ontplooiing te komen, die van het individualisme. Men dient uit de gemeenschap te stappen en voor een groot deel voor zichzelf te denken, te werken en te ambiëren. Hiermee bedoel ik niet door te breken met de familie, maar juist door de sociale controle te overstijgen.

De Belgische politiek filosoof Dirk Verhofstadt weet dat treffend in zijn boek Pleidooi voor individualisme te verwoorden. Hij schrijft: “Heel wat landen worden geleid door partijen en politici die de traditie en de status-quo als hoogste goed beschouwen en daarvoor de rechten en vrijheden van het individu ondergeschikt maken aan de ‘traditionaliteit’. Daarbij teren ze op de angstgevoelens van mensen voor vernieuwing en verandering, waardoor individuen zich in de praktijk moeten onderwerpen aan de lokale levenswijze en gewoonte. Maar steeds zullen er mensen zijn die, vanuit hun individuele vrijheid, dit trachten te omzeilen en te ondermijnen, teneinde hun eigen levensplan te kunnen vervullen. Gewoon omdat ze als individu in opstand zullen komen tegen wetten, regels of tradities, die ‘onrechtvaardig’ zijn en hen belemmeren volwaardig mens te zijn.”

Hiermee concludeer ik: dat succesvol integreren in een westerse samenleving alleen kan als de individu prevaleert boven de gemeenschap. Kritisch, dus verstandelijk denken en het eigen pad volgen, past bij de heersende tijdsgeest en juist met die houding en gedachtegang kan de kloof tussen de verschillende gemeenschappen geleidelijk gedicht worden. Een proces dat tijd zal kosten en ook tijd nodig heeft, maar wat uiteindelijk toch zal slagen.

Auteur van 'De weg naar het noorden' en 'Minnares van de duivel'.



Toespraak gehouden op het VLD-congres Multiculturaliteit in vrouwenhanden in Mechelen.

Naima El Bezaz

Naima El Bezaz

Links

http://www.naimaelbezaz.nl/index.html