Misschien was het beter geweest als het bij deze foto was gebleven: een oude man in maagdelijk wit passeert de donkere poort van de hel. Boven zijn hoofd, de roestige woorden in zijn eigen taal ’Arbeit macht frei’.

Visueel symbool van bezinning en poging tot verzoening. Misschien had paus Benedictus bij zijn bezoek aan Auschwitz beter kunnen zwijgen, zich door stilte en meditatie kunnen laten leiden, zonder camera’s en microfonen. Niet omdat de kerkleider een ‘zoon van het Duitse volk is’, maar omdat op de plek waar de mensheid een van zijn grootste misdaad beging, ieder woord, in welke taal ook, er een te veel kan zijn. Zeker als de woorden in de vorm van een publieke toespraak worden gegoten, is het risico van misinterpretatie levensgroot. Op zich is het legitiem en zelfs moedig dat op de plek waar zoveel levens zijn vernietigd, de paus zijn twijfels openbaart. Dat hij de vraag opwerpt waarom de God die hij op aarde vertegenwoordigt, doof is gebleven.

Maar de vraag die hij opwierp maskeert andere vragen. ’Waarom heer, zweeg u?’, zei Benedictus te midden van een verleden van dood en verderf. Het antwoord kent hij klaarblijkelijk niet en dat is voor een kerkleider toch een teken van onmacht. Wat Benedictus wel weet en in Auschwitz niet zei, is dat god altijd zwijgt. Hij zweeg toen het zyklon B door de leidingen van de gaskamers stroomde, maar hij zwijgt ook wanneer een tsunami of een aardbeving het vernietigende werk van de mens overneemt. En als morgen de aarde in een ultiem nucleair vuurwerk verdwijnt, zal god blijven zwijgen. Wie wel kan praten is de kerk en haar gezanten. Daarom was de retorische vraag van Benedictus aan god een list om de echte vraag die hem aangaat niet te hoeven stellen: Waarom bleef de kerk van Rome zwijgen toen joden per miljoenen werden gedeporteerd en vermoord? Dit vraagstuk leek nog relevanter, nog steeds, en is door de katholieke kerk nooit grondig behandeld. Al was het maar door de oorlogsarchieven van het Vaticaan open te stellen.

Een andere passage in de Auschwitz-toespraak van de paus heeft me een nog groter gevoel van onbehagen bezorgd. Ik ben een zoon van het Duitse volk, zei hij, ’van een volk over welk een bende criminelen zijn macht uitoefende, via valse beloftes over toekomstige grandeur, eer, aanzien en welzijn van de natie, maar ook via terreur. Met als eindresultaat dat ons volk werd gebruikt en misleid, als een instrument van hun dorst naar vernietiging en macht.’ Ook hier leek Benedictus, na die van ’zijn’ kerk, de verantwoordelijkheid van ’zijn’ volk te willen verzachten, of zelfs aan het oog te onttrekken. Het Duitse volk liet zich alleen gebruiken en misleiden door een bende criminelen. Onhandige woorden. Schokkende voorstelling van zaken. Verzoening en vergiffenis zijn belangrijke pilaren van het geloof dat Benedictus vertegenwoordigt. Ze moeten alleen niet als scherm worden gebruikt om de waarheid te maskeren en de bewustwording te vertragen.

Dit artikel verscheen eerst in Trouw van 30 mei 2006

Sylvain Ephimenco

Sylvain Ephimenco

Links

http://www.trouw.nl