Veel mensen houden van dieren en eten ze ook. Het toebrengen van leed aan dieren is in onze samenleving geïnstitutionaliseerd en sinds de laatste eeuw decennia verder geïntensiveerd en vergroot, zodat wij thans niet alleen met 17 miljoen mensen in Nederland wonen, maar ook met tientallen miljoenen dieren – koeien, kippen, varkens, geiten etc. – in de intensieve veehouderij. Beeldmateriaal van de intensieve veehouderij komt met genoeg (on)regelmaat in de media, zodat iedereen weet kan hebben van de barre omstandigheden waaronder dieren leven. Intensieve veehouderij betekent het op grote schaal toebrengen van leed en het doden van miljoenen dieren, zonder dat daar noodzaak voor is. Niemand zal in Nederland verhongeren of in gezondheid achteruit gaan indien dierlijke producten uit het menu worden geschrapt.

Het liberale grondprincipe, zoals voor het eerst expliciet vermeld door de filosoof John Stuart Mill in diens werk On Liberty (1859) stelt: “alles is geoorloofd zolang anderen geen schade wordt toegebracht”. De primaire taak van de overheid is, volgens Mill, om te voorkomen dat mensen anderen schade berokken. Dit is de taak van politie en justitie. Daarnaast mag de overheid zelf niet onnodig de vrijheid van individuen inperken. Inperking van de vrijheid van het individu is alleen geoorloofd om anderen te beschermen. Een voorbeeld hiervan zijn snelheidslimieten die bedoeld zijn om verkeersongelukken, dat wil zeggen schade aan anderen, te voorkomen. De reikwijdte van het niet-schaden principe van Mill was in eerste instantie mensen die op een bepaald moment in een staat wonen, dus Engelsen in laat 19e eeuws Engeland. Het lijkt echter arbitrair om de morele reikwijdte van het liberale niet-schaden principe in te perken tot alleen mensen.

De Engelse filosoof en leermeester van Mill, Jeremy Bentham, beargumenteerde dat het criterium om te bepalen wie morele status heeft niet het vermogen tot redeneren is (anders zouden baby’s en mentaal gehandicapten er buiten vallen), maar het vermogen tot lijden. Can they suffer? Is het cruciale criterium om te bepalen wie er morele status heeft. Er zijn echter nog meer wezens buiten mensen die kunnen lijden: de meeste (gewervelde) dieren kunnen lijden. Biologen komen met steeds meer bewijs dat vele diersoorten kunnen lijden, ook vissen. Als we het niet schade principe uitbreiden voor niet-menselijke dieren krijgen we het volgende: “alles is geoorloofd zolang je mensen en andere dieren geen schade berokkent.”

Neem als voorbeeld kannibalisme. Mag je andere mensen eten? Wanneer wij hier niet schaden principe toepassen dan volgt dat als je een mens eet, je (meestal) die persoon (en diens naasten) schade berokkent. Hieruit volgt dus dat kannibalisme, indien er sprake is van schade aan anderen, verboden is. Hoe zit het dan met vlees eten? Door het eten van een dier, is een dier gedood, en bovendien heeft dat dier ernstig geleden in de intensieve veehouderij. Er is zodoende sprake van schade aan het dier. Hieruit volgt dat dieren eten, volgens het liberale principe, niet is toegestaan. Hier zien we dat er sprake is van een verschil tussen politieke en morele tolerantie. Politiek en juridisch (en sociaal) is er niks verkeerds met het eten van vlees, terwijl er vanuit moreel oogpunt iets fundamenteels fout en moreel verkeerd is met het eten van vlees. De Partij voor de Dieren is (momenteel) de enige politieke partij die deze dissonantie tussen politiek en ethiek (tevergeefs) probeert te dichten en zodoende pleit voor de afschaffing van de intensieve veehouderij.

Zodra er over moreel vegetarisme of veganisme gesproken wordt proberen mensen met ad hoc rationalisaties vlees eten en diergebruik moreel te rechtvaardigen. Ik noem en ontkracht ter illustratie enkele veel gehoorde argumenten. (1) De mens is van nature een vlees eter. Wie zijn heil zoekt in het ‘natuurlijkheidsargument’ kan ook stoppen met tandenpoetsen en wc-papier gebruiken, die zijn immers ook niet natuurlijk. (2) Voor een gezond dieet zijn dierlijke producten (zuivel en vlees) noodzakelijk. Dat is niet zo. Het is in Nederland anno nu heel goed mogelijk om gezond (en lekker) vegetarisch en zelfs veganistisch te eten. Dat geldt ook voor sporters en kinderen. (3) De veeboeren verliezen hun baan. Ja, maar die kunnen dan extensieve biologisch-organische akkerbouw gaan bedrijven. Trouwens, maken we ons zorgen over het verlies van inkomsten wanneer een drugsdealer wordt gepakt? (4) Kunnen we dan geen diervriendelijke producten gebruiken? Dat is beter dan producten uit de intensieve veehouderij, maar (a) 95% van alle dierlijke producten komt uit de intensieve veehouderij, (b) de vraag is of diervriendelijker diervriendelijk genoeg is, (c) de dieren worden nog steeds gedood, en (d) vanuit milieuperspectief is veeteelt vervuilend.

Er zijn nog veel meer argumenten te geven, maar al die argumenten zijn te weerleggen. Het is goed te beseffen dat de morele bewijslijst ligt bij degenen die (potentieel) anderen schade berokkenen. Zij moeten ‘beyond all reasonable doubt’ aantonen dat hun gedrag (in casu vlees eten) geen schade aan anderen toebrengt. Thans is het in de samenleving zo dat de bewijslast bij de vegetariërs en veganisten ligt. Maar dat zou hetzelfde zijn dat degenen die niet stelen moeten uitleggen waarom zij niet stelen.

Behalve het dierenwelzijnsargument is er ook de milieuproblematiek die de intensieve veehouderij meebrengt. Het voedsel voor al die dieren in de intensieve veehouderij wordt grotendeels geïmporteerd uit landen als Brazilië. De grootste reden voor ontbossing in Brazilië is de aanwas van monoculturen voor veevoer. Wie vlees eet, eet dus indirect het regenwoud op. Het heeft meer zin als mensen stoppen met vlees eten, dan dat ze doneren aan een groene ngo als WNF. (Geen vlees eten en tevens doneren is nog beter). Antibiotica gebruik bij boerderijdieren kan leiden tot resistentie dat een risico is voor epidemieën. De wereldbevolking blijft toenemen en tegelijkertijd gaan steeds meer mensen dierlijke producten eten. Dat leidt tot een toenemende druk op het milieu. Om meer mensen te kunnen voeden is het veel efficiënter om rechtstreeks gewassen te eten dan om die gewassen eerst aan dieren te geven en dan die dieren op te eten.

Om de wereld voor toekomstige generaties te behouden is een van de gemakkelijkste dingen om te doen, het stoppen met het eten van vlees. En vis, want ook vissen lijden onder de manier waarop ze worden gedood en als er op de huidige niet-duurzame wijze wordt doorgegaan met de visserij, dan zijn in 30 jaar, volgens marine-biologen, de zeeën helemaal leeg. Op algen en kwallen na. Toch kun je in elk dorp vis kopen en in veel restaurants vis eten. En, op gelijk een ad hoc rationalisatie te weerleggen, kweekvis is geen oplossing, want - ik noem drie punten uit meer argumenten - a) die vissen wordt ook schade berokkend, b) de vis wordt gevoed met wilde vis), en de grote hoeveelheden antibiotica vormt een gevaar voor de volksgezondheid.

Het leed dat dieren wordt aangedaan is een blinde vlek in ons moreel bewust zijn. De filosoof Peter Singer was een van de eersten die dit onder de aandacht bracht. Singer paste het idee van Bentham, dat het vermogen tot lijden het fundamentele criterium is toe op de manier waarop wij met dieren omgaan, met name in dierproeven en veeteelt. In 1975 publiceerde hij het boek Animal Liberation. Dat boek stond aan het begin van het langzame emancipatieproces voor dierenwelzijn en dierenrechten. Singer noemt de discriminatie op basis van (dier)soort speciesisme (‘soort-isme’), dat wil zeggen dat een wezen op grond van de soort wel (in het geval van de homo sapiens) morele status heeft, of niet (in het geval van alle andere dieren). Singer betoogt dat speciesisme gelijk staat met andere vormen van discriminatie zoals racisme en seksisme (discriminatie op basis van geslacht). Het vergt een omslag in het denken dat de mens een dier onder de dieren is, en niet automatisch vanwege het mens-zijn moreel boven de andere dieren verheven is.

Wat moeten we dan doen? En: wie moet wat doen? Het vergt een nieuwe blik op de samenleving om te zien dat er iets fundamenteel mis is met de manier waarop wij met dieren om gaan. Het antwoord luidt dat op alle niveaus er actie moet worden ondernomen. In de moderne economie zijn er lange en ingewikkelde ketens van verantwoordelijkheid. Voor de vleesindustrie houdt die verantwoordelijkheidsketen in ieder geval de volgende schakels in: overheid, lokale overheid, supermarkten, groothandels, boeren, ingenieurs van de dierfabrieken en slachthuizen, dierenartsen, restaurants, (media)koks, diëtisten, culinaire journalisten, en uiteindelijk de consument.

Hoe lang die keten ook is: iedereen kan dagelijks meerdere keren kiezen om ofwel deel te zijn van het probleem en daarmee medeverantwoordelijk te zijn voor het leed en de schade die de intensieve veehouderij veroorzaakt; of je maakt de keuze om deel van de oplossing te zijn, door geen dieronvriendelijke producten te consumeren. De overheid zou de intensieve veehouderij dienen af te schaffen, en de import en export van dieronvriendelijke producten dienen te verbieden. Bedrijven, restaurants, supermarkten, iedereen kan een keuze voor een betere diervriendelijke wereld maken. Vegetarisme, en beter nog veganisme, is geen wonderlijke hobby, maar een keiharde, fundamentele, liberale plicht. Wellicht dat we eens net zo terug kijken op deze tijd waarin vlees eten nog heel gewoon is, zoals we nu kijken naar de tijd dat slavernij nog heel gewoon was.

Het is echter wrang om te constateren dat ondanks alle campagnes, en de vele ngo’s en het toegenomen bewustzijn het aantal dieren in de intensieve veehouderij (zowel in Nederland als wereldwijd) toe blijft nemen, net als de vleesconsumptie.

De auteur is (milieu)filosoof en doceert aan de Universiteit Utrecht. Hij publiceerde o.a. ‘Filosofie voor een beter wereld’ dat eind 2011 in Amerika in Engelse vertaling zal verschijnen.

Literatuursuggesties

- Berg, Floris van den, Filosofie voor een betere wereld

- Foer, Jonathan, Dieren eten

- Fox, Michael Allen, Deep Vegetarianism

- DeGrazia, David, Animal Rights. A very short introduction

- Singer, Peter, Animal Liberation

- Thieme, Marianne, De eeuw van het dier

- Winkel, Dos, Wat is er mis met vis. En visolie

Floris van den Berg

Floris van den Berg

Links

mailto:florisvandenberg@dds.nl