Wij staan over het algemeen niet stil bij de morele en ecologische gevolgen van onze dagelijkse handelingen. Met de auto naar het werk gaan, vlees eten, op vliegvakantie gaan, een katoenen overhemd aanschaffen, een doosje aardbeien in de winter kopen, hardhouten tuinmeubilair aanschaffen, een visje eten, plastic zakken aannemen in winkels. Aan al deze voorbeelden kleven morele en ecologische bezwaren. Onbewust brengen wij door onze levensstijl een onmetelijke hoeveelheid schade toe aan mensen, dieren en de natuur. Alledaagse handelingen moeten daarom getest worden op hun morele aanvaardbaarheid. De conclusie is helaas dat bijna niks van wat wij doen een morele analyse kan doorstaan. En dat is frustrerend. Er is een boel (onnodig) leed dat aan ons leven kleeft. Het moreel doorlichten van de eigen levensstijl kan leiden tot een verontrustende ervaring. Een morele Gestalt switch. Opeens ben je niet meer de held van je eigen levensverhaal, maar de schurk.

Filosofen moeten zoeken naar blinde vlekken. Blinde vlekken in kennis en kennismethode enerzijds en naar blinde vlekken in de moraal anderzijds. Filosofen zijn ontdekkingsreizigers naar ideeën. De zoektocht naar blinde vlekken in de moraal heeft de afgelopen decennia vele nieuwe blinde vlekken opgeleverd. De ontdekking van morele blinde vlekken heeft geleid tot emancipatiebewegingen en actiegroepen voor homoseksuelen, vrouwen, ongelovigen, dieren, milieu en toekomstige generaties. Maar hoe vind je blinde vlekken? Je kunt immers je eigen blinde vlekken niet zien. Door actief te zoeken, met behulp van criteria en theorie, lukt het om nieuwe blinde vlekken te vinden. Als er een morele blinde vlek gevonden is, is het van belang om dit probleem op te lossen. Zo vestigde de filosoof Peter Singer begin jaren ‘70 van de 20ste eeuw de aandacht op dierenleed in de intensieve veehouderij in zijn boek Animal Liberation.

Filosofie voor een betere wereld

In mijn boek Filosofie voor een betere wereld. Universeel subjectivisme als leidraad voor de moraal zet ik de theorie van wat ik het universeel subjectivisme noem uiteen. Dit is een ethische theorie die iedereen eenvoudig kan toepassen om te zoeken naar blinde vlekken en om mogelijkheden te vinden die te laten verdwijnen. Het uitgangspunt is het vermogen tot lijden. Het gaat erom het lijden te verminderen en het geluk te bevorderen. Het hoogtepunt uit 2500 jaar filosoferen is een zin van drie woorden in een voetnoot in een werk van de Engelse filosoof Jeremy Bentham (1748-1832): Can they suffer? Deze drie woorden zijn de meest diepzinnige en belangrijke woorden uit de hele geschiedenis van de filosofie. Bentham geeft aan waar het in essentie om gaat in de moraal, namelijk het vermogen tot lijden. Het gaat niet om bepaalde eigenschappen, zoals denken of kunnen praten, maar om het vermogen te kunnen lijden.

Bentham trekt daaruit de conclusie dat de manier waarop mensen dieren behandelen vanuit dit perspectief immoreel is: ‘De dag zal nog komen waarop de rest van de dierlijke schepselen die rechten verwerven welke nooit anders dan door tirannie aan hen onthouden zijn. De Fransen hebben al ontdekt dat de kleur van de huid geen reden vormt om een mens zonder pardon aan de wreedheid van een folteraar over te leveren. Eens zal erkend worden dat het aantal benen, de beharing van de huid of de lengte van het staartbeen even onvoldoende redenen zijn om een wezen met gevoel aan een vergelijkbaar lot over te laten. Wat is er dan nog dat de onoverkomelijke grens kan markeren? Is dat het vermogen van de rede, of misschien het spraakvermogen? Maar een volwassen paard of hond is een onvergelijkbaar rationeler en communicatiever dier dan een zuigeling van een dag, week of maand oud. Maar gesteld dat dit niet zo was, wat zou dat uitmaken. De vraag is niet “kunnen ze redeneren?”, noch “kunnen ze spreken?”, maar “kunnen ze lijden?’ (a)

Het menselijk samenleven kan een stuk beter geregeld worden. In dit boek onderzoek ik hoe de wereld prettiger, beter, rechtvaardiger, mooier, gelukkiger, gezonder, vrijer, welvarender, vreedzamer, duurzamer zou kunnen zijn dan het geval is. Hoe kan er minder leed zijn en meer geluk? Ik ontwerp hiervoor een politiek filosofische theorie: het universeel subjectivisme. Deze theorie is een kapstok om naar de wereld te kijken en om problemen mee aan de kaak te stellen. Hedendaagse filosofen als John Rawls, Peter Singer, Martha Nussbaum, Paul Cliteur en Paul Kurtz zijn een belangrijke bron van inspiratie. Deze theorie is geen panacee voor alle problemen. Veel problemen kunnen er zichtbaar mee worden gemaakt en er ook door opgelost worden. Dat er dan nog problemen over zijn, is reden te meer om verder naar oplossingen te zoeken. Het gaat mij erom het lijden te verminderen en het geluk te bevorderen. Universeel subjectivisme biedt een leidraad voor moreel handelen.

Het is niet alleen hoog tijd voor een theorie, maar vooral voor actie. Er is ongelooflijk veel leed op de wereld en een groot deel van dat leed is gemakkelijk te voorkomen indien er een (collectieve) wil is. Het grootste morele probleem van Nederland en België – de bio-industrie – is eenvoudig op te lossen door het onmiddellijk instellen van een juridisch verbod op intensieve veehouderij en om tegelijkertijd kleinschalige dier- en milieuvriendelijke veeteelt te stimuleren en te subsidiëren. Elke dag sterven er mensen van de honger, terwijl er genoeg voedsel is om de huidige wereldbevolking te voeden; elke dag sterven er mensen door gebrek aan medicijnen, terwijl die medicijnen gemakkelijk hadden kunnen worden verstrekt. Een groot probleem is de toekomst: de mensen verruineren de aarde op ongekend grote schaal en de limiet van de capaciteit van de aarde zal spoedig bereikt zijn. Het is vijf voor twaalf. Het is tijd voor actie. Tijd voor prioriteiten. De levensstijl van mensen zal drastisch moeten veranderen. Hoe en waarom – dat onderzoek ik in dit boek. Dit is een dringend moreel appel. Als de lezer na het lezen van dit boek doorgaat met business as usual, dan is de boodschap niet overgekomen. Kom op: wordt wakker! Doe iets!

Umwertung aller Werte

Met behulp van ethische reflectie wil ik laten zien dat de basale intuïties die mensen hebben ten aanzien van ethiek en het goede leven, onhoudbaar zijn in het licht der rede. Gedachte-experimenten, het streven naar consistentie en het niet verder kijken dan de neus van cultuur en traditie lang is, leiden ertoe dat het handelen van de gemiddelde wereldbewoner diep immoreel is, zoals zal blijken. Schrikt die zware beschuldiging niet af om verder te lezen? Galileo beweerde dat de aarde om de zon heen draaide en niet andersom. Galileo had gelijk, maar niemand zag het of durfde het te zien. Dat komt deels omdat het contra-intuïtief is: het lijkt alsof de zon om ons heen draait: de zon komt op in het oosten en gaat onder in het westen.

Als bijna iedereen immoreel is, is dat niet absurd? De door ons bewonderde oude Grieken met hun democratie waren diep immoreel omdat hun cultuur op slaven draaide. Zelfs de grote filosofen stelden slavernij niet ter discussie. Slavernij was een grote blinde vlek. Terugblikkend waren alle Griekse democraten dus immoreel. In de huidge samenleving zijn de blinde vlekken bekend: milieu, dieren, toekomstige generaties, derdewereldlanden.Toch gaan wij door met de uitbuiting. Dit boek is een Umwertung aller Werte. Dat is nu eenmaal het risico van denken: je kunt uitkomen bij conclusies die je van tevoren niet had verwacht en die wellicht zelfs niet in je eigen belang zijn. Filosofie is een zoektocht maar het ware, het goede en het schone. Onderweg heb ik mijn ideeën en mijn levensstijl danig aangepast. In het licht der rede herzie ik mijn opinies en handelen.

Goed samen leven

De fundamentele vraag van de politieke filosofie is: wat is een goede samenleving? Deze algemene vraag kan worden uitgesplitst in vier vragen, de vier basisvragen van de politieke filosofie, namelijk: (1) Voor wie? (2) Door wie? (3) Waarvoor? (4) Waarmee?

(1) Voor wie (in het Latijn cui bono?) is er eigenlijk een politieke ordening? Voor de mensen die in een bepaald land wonen, is een geijkt antwoord. Een blik in een historische atlas laat zien dat landsgrenzen historisch instabiel en contingent zijn. Landen komen en gaan. De landsgrenzen van België en Nederland dateren immers ook pas van 1830 en hoelang zal dat nog duren? Bovendien is de vraag voor wie dan de wetten in het land zijn. Hoe is het gesteld met de belangen van etnische minderheden? In Turkije bijvoorbeeld wonen Koerden die geen eigen staat hebben en wier belangen niet optimaal worden behartigd door de Turkse overheid. Is de politieke ordening toegespitst op de belangen van volwassen, niet-gehandicapte, heteroseksuele, niet dissidente, conservatieve mannen? Of voor alle inwoners? Hoe zit het met de belangen van fysiek en mentaal gehandicapten, foetussen, toekomstige generaties, dissidenten, dieren, milieu et cetera? Het democratische antwoord luidt: een staat is van het volk, door het volk. En het volk zijn alle inwoners. En alle volwassen, mentaal capabele inwoners mogen hun stem uitbrengen en vertegenwoordigen zodoende ook degenen die hun stem (nog) niet uit kunnen brengen, zoals kinderen en mentaal gehandicapten.

(2) Door wie worden de regels van de samenleving bepaald? Het meest simpele model is de dictatuur: de dictators wil is wet. Zoals Lodewijk XIV gezegd schijnt te hebben: L’Etat, c’est moi!’ Regels en wetten zijn er om de belangen van de tiran te dienen. Alles en iedereen is ondergeschikt aan de grillen van de alleenheerser. Een partij kan ook een dictatuur uitoefenen (zoals in het communisme), of een groepje zoals in een oligarchie. In een democratie worden de regels doorgaans indirect door middel van gekozen volksvertegenwoordigers gemaakt. De trias politica (b), de scheiding der machten tussen de wetgevend, uitvoerende en rechtsprekende macht, moet waarborgen dat de rechten van individuen niet geschonden worden en dat de democratie niet afglijdt naar een dictatuur van de meerderheid. In een democratie gaat het allereerst om de mensen die toevallig in het land geboren zijn en de nationaliteit van het land hebben. Toekomstige generaties, buitenlanders en dieren tellen niet of nauwelijks mee. Dat er sinds 2006 in Nederland twee parlementariërs zijn die primair opkomen voor de belangen van dieren is uniek in de wereld en in de geschiedenis.

(3) Waarvoor is er eigenlijk een staat? Is dat niet alleen maar lastig? Al die regels en die vermaledijde belasting? Stel, een vliegtuig maakt een noodlanding in de Stille Oceaan. De passagiers overleven het en spoelen aan op een onbewoond eiland dat tot dan onontdekt was en waarvan de kans klein is dat het ooit ontdekt zal worden (het is tenslotte een gedachte-experiment). In het vliegtuig zaten, in aparte compartimenten, joden, Palestijnen, christenen, hindoes, Tibetanen, Chinezen, Amerikanen en Egyptenaren. Kortom, mensen die grote moeite hebben met de levensovertuiging van de ander. Allemaal spoelen ze aan op dat ene kleine, onontdekte, onbewoonde eiland. Wat nu? Ze kunnen elkaar het leven zuur maken, of ze kunnen proberen het eiland te compartimenteren (net als in de echte wereld waar de compartimenten landen heten) of ze kunnen proberen er met elkaar het beste van te maken. Een manier om dat te doen is met elkaar in een kring op het strand te gaan zitten en minimale leefregels op te zetten en taken eerlijk te verdelen, zodat uiteindelijk iedereen beter af is en ze in vrede samenleven. Na vijf jaar wordt het eiland ontdekt. Tot grote verbazing van de pers leven de eilandbewoners vreedzaam bij elkaar en hebben ze met de bescheiden middelen die voorhanden waren er het beste van gemaakt. Een leerschool voor de wereld, zo koppen de kranten.

(4) Met welke middelen wordt getracht de gekozen doelen te realiseren? In de totalitaire samenleving is het simpel: anything goes. Er wordt geen rekening gehouden met de belangen van anderen om een bepaald doel te bereiken. Trotsky schijnt in dit kader een weerzinwekkende uitspraak gedaan te hebben dat ‘mensen mest op de akkers van de toekomst zijn’. Kortom, mensen mogen nu geofferd worden zodat in de toekomst een ideale samenleving, de communistische heilstaat, kan worden gevestigd. Wie echter het individu centraal stelt, zoals in het individualisme, liberalisme en humanisme, zal nooit en te nimmer individuen opofferen voor een groter doel: de weg naar Utopia mag niet bezaaid zijn met lijken. Macht en het geweldsmonopolie hangen nauw samen. Wie het geweldsmonopolie heeft, heeft de macht. In de democratische liberale rechtstaat waar het individu centraal staat, is de enige legitimatie van het geweldsmonopolie van de overheid de bescherming van individuen tegen geweld. Wat is het doel waarnaar een politieke ordening streeft? Is dat sociale rechtvaardigheid, veiligheid, gelijkheid, een sociaal vangnet, geluk, duurzaamheid of een combinatie van deze en andere idealen? Met welke criteria kan een politieke of sociale ordening beoordeeld worden? Wanneer kunnen politici achteroverleunen als ze zien dat het goed is? En op basis waarvan kiezen mensen de criteria?

In de praktijk zijn er twee factoren die een belangrijke rol spelen. Ten eerste traditie, mensen doen dingen op een bepaalde manier omdat dingen altijd al op die bepaalde manier gedaan worden. Ten tweede is er de politieke macht. En macht is een middel om de ander je wil op te leggen. Om met mensen samen te kunnen leven op een planeet is er een minimale consensus nodig over de basisregels. Door middel van het hypothetisch gedachte-experiment van universeel subjectivisme kunnen die regels worden gegenereerd. Wat echter zal blijken is dat die basisregels een stuk alomvattender zijn dan je wellicht zou denken. Minimale consensus sluit een heleboel uit, namelijk alle praktijken en tradities die individuele vrijheid in de weg staan.

Universeel subjectivisme in een notendop

Universeel subjectivisme is een gedachte-experiment waarbij jijzelf mag bepalen hoe de samenleving wordt georganiseerd. Jij mag de wetten en regels bepalen. Alles wat mogelijkerwijs te regelen valt, mag jij regelen. Je hebt een enorm controlepaneel onder handbereik met allerlei knoppen en schuiven. Er is bijvoorbeeld een knop met ‘belasting’ die je hoger of lager kunt draaien. En een knop met ‘sociale zorg’. Er zijn grote knoppen en kleine knoppen voor de fine tuning. Dit betreft bijvoorbeeld de leerplichtleeftijd. Voor alles wat je kunt bedenken en waar je regels voor zou kunnen maken, daar is een knop voor. Jij zit daar in de sky box met het controlepaneel voor je en je stelt de parameters van de samenleving naar eigen inzicht in. Er is echter één belangrijk gegeven: vast staat dat jijzelf in de door jouw georganiseerde samenleving terecht zult komen, alleen je weet niet in welke hoedanigheid: je weet niet of je vrouw of man bent, of je intelligent of dom bent, wat je huidskleur is, wat je seksuele geaardheid is, waar je op de wereld terecht zult komen, etc.

De kracht van het gedachte-experiment is dat het een procedure is om te bepalen hoe de samenleving zo goed mogelijk ingericht kan worden, rekening houdend met de slechtst denkbare posities (bijvoorbeeld gehandicapt). Het gaat om het maximaliseren of optimaliseren van de slechtst mogelijke (minimale) posities. Het model van universeel subjectivisme is een procedure die iemand op elk gewenst moment zelf kan uitvoeren. Om dit rationeel te doen, dient men de slechtst mogelijke posities te overwegen (zoals homoseksueel in een islamitische samenleving).

De procedure van universeel subjectivisme is dus dat je een slechtst mogelijke positie kiest, dan achter het controlepanel de wereld verandert op een manier waarvan je denkt dat het de omstandigheden voor die slechtst mogelijke positie optimaliseert. Daarna stel je je voor hoe het werkt en pas je een en ander aan als je denkt dat het beter kan. Dat is de feedback loop. Universeel subjectivisme is een dynamisch proces waarbij je in gedachte naar verschillende existentiële mogelijkheden springt. Universeel subjectivisme is een mentale morele reis. Ik laat in mijn boek enkele voorbeelden zien van hoe slechtst mogelijke posities geoptimaliseerd kunnen worden: gehandicapt, vrouw in een misogyne samenleving, homoseksueel in een homofobe samenleving, koe in de bio-industrie, arm in de derdewereldland en wereldbewoner in het jaar 2509.

Universeel subjectivisme kan op twee manieren worden toegepast. In de eerste plaats als hypothetisch sociaal contract theorie. Dat is het gedachte-experiment waarbij je zelf de basisinrichting van de samenleving moet bepalen vanachter de sluier van onwetendheid. In de tweede plaats kan universeel subjectivisme gebruikt worden als persoonsverwisseling: ruil met de positie van de ander. Hoe zou jij behandeld willen worden als jij de ander was? Dit is universeel subjectivisme als rollenspel. En rollenspellen kun je oefenen. Toneelspelen is een goede oefening in empathie. De wereld vanuit het perspectief van een ander kunnen zien, moet dan wel gekoppeld worden aan reflectie over moraal en de wil om ethisch te handelen. Wie de contingentie van het bestaan serieus neemt, waarmee ik bedoel dat het toeval is dat je bent wie je bent en dat je ook in andermans schoenen had kunnen staan, moet wel ethisch handelen.

De auteur is filosoof, directeur van de seculier humanistische denktank Center for Inquiry Low Countries en bestuurslid van vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte. Hij publiceerde de roman 'Geleefde brieven' en het pamflet 'Hoe komen we van religie af?'



Dit is een fragment uit het boek ‘Filosofie voor een betere wereld. Universeel subjectivisme als leidraad voor de moraal’ dat verschijnt bij Houtekiet/Atlas.

Noten:

(a) Jeremy Bentham, An Introduction to the Principles of Morals and Legislation, edited by J.H. Burns and H.L.A. Hart, 1982, p. 283

(b) In Nederland is er geen ideale scheiding der machten, zoals de politiek filosoof Montesquieu dat voor ogen stond, omdat in Nederland het parlement zowel uitvoerende als wetgevende macht heeft. Het is maar de vraag of dat zo erg is.

Floris van den Berg

Floris van den Berg

Links

mailto:florisvandenberg@dds.nl