Een samenvatting van de theorie van universeel subjectivisme (1)

‘Thus looking at things ethically is a way of transcending our inward-looking concerns and identifying ourselves with the most objective point of view possible – with, as Sidgwick put it, ‘the point of view of the universe.’ Singer, Practical Ethics.

Morele filosofie

Morele filosofie zou moeten zoeken naar blinde vlekken in de moraal. Elke maatschappij heeft haar eigen tradities, morele codes en gewoontes. Politieke filosofie en ethiek zouden daar de blinde vlekken in moeten vinden en manieren proberen te vinden om deze te overwinnen. Morele filosofie zou moeten trachten leed te verminderen en de condition humaine verbeteren. Morele filosofie zou een methode moeten zijn om de wereld te verbeteren. Hoe kan dat? De hypothetische sociaal contract theorie universeel subjectivisme is daartoe een poging met zo min mogelijk premissen en zonder transcendente verankering.

Het gedachte-experiment van universeel subjectivisme

Stel je voor dat je op miraculeuze wijze uit je bestaan op aarde wordt opgetild en je naar de wereld kunt kijken ‘vanuit het universum’. Vanuit deze positie weet je dat je terug zult keren naar de aarde, maar je weet niet in wat voor vorm of hoedanigheid je terecht zult komen. Je moet rekening houden dat je in iedere mogelijke bestaansvorm ‘geboren’ kan worden. Deze hypothetische uitgangspositie noemt John Rawls de ‘Oorspronkelijke Positie’ van waaruit je de politieke en institutionele ordening van de wereld – de principes van rechtvaardigheid - moet ontwerpen. Je moet proberen de instituten van de wereld waarin je ‘geboren’ gaat worden zodanig te ontwerpen dat onafhankelijk van in welke positie je geboren wordt je altijd het beste af zult zijn. Jij bent de wetgever. Jij bevindt je in de ‘Oorspronkelijke Positie’, de positie van waaruit je moet beslissen hoe de instituten en wetten er uit gaan zien. Vanaf hier kijk je naar de wereld door een ‘sluier van onwetendheid’: je weet niet wat je positie in de wereld zal zijn. De onwetendheid houdt in dat je niet weet of je een man of vrouw bent, je weet niet hoe je lichamelijke gesteldheid is, je weet niet wat je huidskleur is, je weet niet wat je seksuele voorkeur is, je weet niet waar je op aarde zult belanden. Je zou je in elke denkbare positie kunnen bevinden.

Het idee van een hypothetische sociaal contract is te vergelijken met het volgende eenvoudige verdeelmechanisme. Stel, je hebt 1.000 Euro te verdelen over 10 mensen, inclusief jezelf. Jij mag het geld (zeg coupons van 50 Euro) verdelen over 10 enveloppen waarvan iedereen er blind één mag pakken en jij krijgt te laatst overgebleven enveloppe. Hoe kun je het geld zodanig verdelen over de 10 enveloppen dat jij zelf de meeste kans hebt op een zo groot mogelijk bedrag? Door 2 coupons van 50 euro in iedere enveloppe te doen. Bij elke andere verdeling heb je kans dat jij minder krijgt. Het gekozen voorbeeld kan aanleiding geven tot gokken: door bijvoorbeeld alles in één enveloppe te doen en er maar het beste van te hopen. In het voorbeeld van het verdelen van 1.000 Euro is dat nog niet zo schokkend, maar als het gaat om primaire basisbehoeftes die verdeeld moeten worden (zoals water) dan is een dergelijke verdeling suïcidaal.

Contingentie 1: je hebt een handicap

Stel je bijvoorbeeld eens voor dat je met een lichamelijke beperking wordt geboren. Je bevindt je in een wereld vol instituten, die je zelf ‘daarboven’ had bedacht, maar er zijn geen hellingbanen om in winkelcentra, winkels en gebouwen te kunnen komen. Dat vormt voor jou met een rolstoel een serieus probleem. Toch zou er gemakkelijk een wereld kunnen bestaan waarin dit probleem was opgelost door de aanwezigheid van hellingbanen voor rolstoelen. Hypothetisch gesproken zou je dus weer naar boven kunnen gaan, de openbare ruimte kunnen inrichten met hellingbanen en weer terug naar beneden gaan.

Je kunt echter de mogelijkheid dat je in een rolstoel belandt niet uitsluiten, omdat er op deze wereld mensen zijn met een lichamelijke beperking. Hypothetischerwijs had jij dat kunnen zijn. Wat je kunt doen is de maatschappij zo goed mogelijk aan te passen aan de behoeften van mensen met een (lichamelijke) beperking. In een utopie zou men zich voor kunnen stellen dat niemand een beperking had, maar zo is de werkelijkheid niet. Het optimaliseren van de voorwaarden en het accepteren van de contingenties van het lot is het meest rationele wat je kunt doen.

Contingentie 2: je bent een vrouw in Saoedi-Arabië

Stel je voor je komt terecht in de wereld als een vrouw in een misogyne maatschappij, zoals Saoedi-Arabië. Je wilt dan waarschijnlijk zo snel mogelijk weg uit deze positie en de instituten opnieuw veranderen, zodat geen enkele maatschappij vrouwen meer onderdrukt. Volgens de islamgeleerde en criticus Ibn Warraq kan niemand uit vrije wil en rationeel een moslim willen zijn, helemaal niet als je een vrouw bent. Ik koos voor het duidelijke voorbeeld van Saoedi-Arabië, maar zelfs in het liberale westen kan men zich een vrouwelijke positie voorstellen waarin de vrouw geen vrijheid of eerlijke kansen krijgt, zoals het verbod op abortus in de VS. Stel je eens voor dat je ongewild zwanger bent en je geen abortus mag laten plegen: zou je dat rationeel voor jezelf kunnen willen?

Contingentie 3: je bent homoseksueel

Je komt toevallig als homoseksueel op de wereld, maar je hebt een maatschappij gecreëerd waarin homoseksualiteit verboden is. Niet iemand anders, maar jij bent toevallig homoseksueel. Er is een kans van ongeveer 5% dat je homoseksueel bent. De ontkenning van iemands emotionele en seksuele bloei als persoon heeft ernstige consequenties voor psychologisch welzijn en geluk. De maatschappij moet daarom niet discrimineren tegen homoseksuelen. Voor hardnekkige homofoben zal dit een moeilijk gedachte-experiment zijn, omdat zij zich hierbij voor moeten stellen dat zij zelf homoseksueel zijn. Het is de homofoob die het leven van de homoseksueel belemmert en niet andersom. Toch zal de homofoob waarschijnlijk antwoorden dat hij persoonlijk diep wordt beledigd door de homoseksualiteit van anderen. In een open samenleving kan je van slag raken en je gekwetst en beledigd voelen door gedrag van anderen, maar zo lang als zij jouw gedrag niet direct belemmeren zul je hier tegen opgewassen moeten zijn Net zoals moslims moeten zijn opgewassen tegen cartoons en kritiek die zij beledigend vinden. (2)

Contingentie 4: je bent een koe

Stel je bent geboren en je ziet de wereld door de ogen van een koe. Deze koe leeft onder de harde en wrede omstandigheden van de intensieve veeteelt. Misschien moet je je fantasie oprekken om jezelf als koe te moeten voorstellen, maar hypothetisch kan het wel. Koeien kunnen lijden, en het vermogen tot lijden is wat bepaalt of een wezen binnen de cirkel van de moraal valt. (3) Ik weet niet zeker of ik me levendig kan voorstellen hoe is om een koe te zijn, maar ik kan me wel voorstellen wat het verschil is tussen een koe in een sappige wei en een koe in een donkere afgesloten ruimte. Daarom zul je waarschijnlijk teruggaan en de wereld veranderen in een wereld zonder intensieve veeteelt.

Contingentie 5: je komt in de wereld over 500 jaar

Stel dat je ergens in de toekomst op een barre planeet wordt geboren. Dat betekent dat je rekening met toekomstige generaties. De kans dat je in dezelfde relatief bevoorrechte positie zoals nu zult verkeren, is minimaal. Het denken over de contingentie van het bestaan kan misschien worden vergeleken met de emoties van de onbelangrijkheid en nietigheid die men ervaart als je na gaat denken over de schaal van het universum. Het model van universeel subjectivisme is een procedure die iemand op elk gewenst moment zelf kan uitvoeren. Om dit rationeel te doen, dient men de slechtst mogelijke posities te overwegen. Het is irrationeel om posities die al goed zijn te maximaliseren ten koste van de slechts mogelijke posities. (4) Als je rekening houdt met de kansen op de verschillende posities, is het niet rationeel om te gokken op een rijke en dus gemaximaliseerde positie. Het is rationeel om de slechts mogelijke posities te optimaliseren, wat die positie ook moge zijn. Dit is waar een verzorgingsstaat om draait: de staat probeert het leven te verbeteren van diegenen die in de maatschappij het slechtst af zijn.

De procedure is dat je een ´favoriete´ slechts mogelijke positie kiest, dan hypothetisch achter de sluier van onwetendheid gaat staan en de wereld verandert op een manier waarvan je denkt dat het de omstandigheden voor die slechts mogelijke positie optimaliseert. Daarna daal je mentaal af naar beneden en stel je je voor hoe het werkt en past iets aan als je denkt dat het beter kan. Universeel subjectivisme is een dynamisch proces waarbij je mentaal naar verschillende existentiële mogelijkheden springt. Universeel subjectivisme is een mentale morele reis.

Subjectief, maar universeel

Universeel subjectivisme is universeel omdat het model op iedereen op een gelijke manier toegepast kan worden. Het is subjectief, omdat jij en jouw gevoelens en emoties bepalen (wanneer deze hypothetisch zijn overgeplaatst naar een ander bestaan) wat er veranderd kan en moet worden aan de maatschappij en instituten om het leven draaglijker en, hopelijk, plezierig te maken. Jij bent het die jezelf moet voorstellen in al deze verschillende slechts mogelijke posities te verkeren. De paradox is dat het wel een subjectief model is, maar dat het resultaat, hoewel niet objectief, toch universeel is (alle rationele individuen zouden hetzelfde willen in dezelfde slechts mogelijke positie). Het is niet relativistisch.

Dit model is op twee manieren te gebruiken. Allereerst kunnen individuen het voor zichzelf als ethische leidraad gebruiken. Wanneer je met een moreel probleem wordt geconfronteerd, wissel je mentaal van positie met anderen en stel je jezelf voor in die positie. Kun je rationeel willen dat je in die positie verkeert (check de vijf contingenties)? Aan de andere kant is er het sociaal en politiek niveau. Het model van universeel subjectivisme kan worden gebruikt om te testen hoe rechtvaardig een bepaalde maatschappij of cultuur is en om deze ten gunste te veranderen.

Universeel subjectivisme probeert de vrijheid van het individu, niet die van de groep, te maximaliseren, omdat het altijd denkbaar is dat sommige mensen in de groep niet willen wat de groep wil. Daarom zou de staat maximale vrijheid voor het individu moeten garanderen en bevorderen. Maar er zijn grenzen aan maximale vrijheid. Individuele vrijheid kan de vrijheid van andere individuen niet binnendringen. Individuen moeten de vrijheid van andere individuen niet beperken; alleen als er bijzonder goede redenen zijn om dit wel te doen, zoals bij verplicht onderwijs. Paradoxaal genoeg is onderwijs inwisselbaar: de meeste volwassenen zijn het erover eens dat hun ouders er terecht op stonden dat ze naar school gingen (dit is uitgestelde inwisselbaarheid).

Het idee van inwisselbaarheid, dat is de contingentie van elk bestaan, beperkt het domein van de mogelijke opties. Het axioma waarop deze theorie berust, is dat je rationeel niet kunt willen dat je in een slechts mogelijke positie zit of, anders gezegd, dat je niet kunt willen dat je gemarteld wordt (zelfs voor een masochist zijn er vormen van marteling die niet ‘leuk’ meer zijn). In het geval van pedofilie bijvoorbeeld zijn er slachtoffers. Wanneer er slachtoffers zijn, is inwisselbaarheid irrationeel en zelfvernietigend. Natuurlijk zijn de meeste mensen niet rationeel, of op zijn minst niet altijd. Maar binnen het ‘morele spel’ van het model van universeel subjectivisme wordt aangenomen dat mensen rationeel zijn. Ethiek betekent een bepaalde positie uit te testen op de mogelijkheid van inwisselbaarheid. Waarom ethisch zijn?

Waarom zou iemand dit gedachte-experiment moeten doen? Als je je bewust bent van de toevalligheid van het lot, dan kun je door de procedure van universeel subjectivisme de wereld rechtvaardiger proberen te maken, omdat jij degene had kunnen zijn die in een beroerde, slechts mogelijke positie zit. Hypothetisch zou jij zelf in één van die slechts mogelijke posities kunnen zitten. Natuurlijk realiseren veel mensen zich niet de morele consequenties van de toevalligheid van hun gelukkige bestaan en zijn zij niet bereid om te overwegen hun privileges op te geven. Het niet willen uitvoeren van dit model betekent het einde (of in ieder geval een ernstige beperking) van de morele dialoog. (5) Of je wel of niet betrokken wilt worden in een (of deze) morele dialoog is een persoonlijke keuze. Het is een keus die iedereen kan en moet maken.

Onderwijs, en dan met name ethisch onderwijs, is cruciaal. Het is belangrijk om jezelf in te kunnen leven in de situatie van iemand anders. Hoe kan dit beter dan door het bestuderen van literatuur? Als je een roman leest, zie je de wereld door de ogen van een personage. Je ziet en ervaart hoe de wereld eruitziet, vanuit het perspectief van een ander mens. Als je dit zelf kunt doen, kun je het spel spelen en de wereld vanuit verschillende perspectieven zien. De wereld vanuit een ander perspectief zien is één ding, het volgende is om empathie te hebben: het voelen van de emoties. In universeel subjectivisme hoef je geen sympathie te hebben met het lot van iemand anders, maar alleen met je eigen lot, wat van alles kan zijn. Om je voor te bereiden op de slechts mogelijke posities heb je empathie nodig. Sympathie heb je alleen voor jezelf nodig. Universeel subjectivisme neemt het morele belang van de toevalligheid van het bestaan serieus.

(1) Deze theorie is gebaseerd op de combinatie van de politieke theorie van John Rawls en de toegepaste ethiek van Peter Singer, vanuit een seculier humanistische houding, zoals is uitgewerkt door de humanistisch filosoof Paul Kurtz. Dit essay is een beknopte samenvatting van het politiek-filosofisch proefschrift waar ik momenteel aan werk.

(2) Zie Floris van den Berg, ‘Met gekromde Moslimtenen’ en ‘Beschaving en haar academische vijanden’, beide te vinden op: www.liberales.be.

(3) Peter Singer betoogt dat het de taak van de ethiek is om de moraal zo veel mogelijk te laten uitdijen. Zie zijn boek: The Expanding Circle. Ethics and Sociobiology, 1981.

(4) Ter vergelijking een absurd voorbeeld: stel dat de Staatsloterij behalve grote geldbedragen ook doodstraffen uitdeelt en dat de kans op de strop bovendien veel groter is dan een grote geldprijs – wie wil dan nog meedoen? Dat is vrijwillig Russisch roulette.

(5) Zie Bruce Ackerman Social Justice in the Liberal State voor het idee dat je je tegenover iedereen moet kunnen verantwoorden waarom jij meer hebt dan zij.

De auteur is filosoof, bestuurslid van vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte en Executive Director van het recent opgerichte Center for Inquiry Low Countries. Met dank aan Annemarieke Otten en Bill Cooke.



Bibliografie

·Ackerman, Bruce, Social Justice in the Liberal State, Yale University Press, New Haven, 1980.

·Berg, Floris van den, ‘Met gekromde moslimtenen’, 2007, www.liberales.be.

·Berg, Floris van den, ‘Beschaving en haar academische vijanden’, 2006, www.liberales.be.

·Cliteur, Paul, Moderne Papoea’s. Dilemma’s van een multiculturele samenleving, De Arbeiderspers, Amsterdam, 2002.

·Cliteur, Paul, Darwin, dier en recht, Boom, Amsterdam, 2001.

·Cooke, Bill, Dictionary of Atheism, Skepticism and Humanism, Prometheus Books, Amherst, 2006.

·Graham, Paul, Rawls, Oneworld Thinkers, Oxford, 2007.

·Humphrey, Christopher, The Mind Made Flesh. Essays from the Frontiers of Psychology and Evolution, Oxford UP, Oxford, 2002.

·Kurtz, Paul, Humanist Manifesto 2000. A Call For A New Planetary Humanism, Prometheus Books, Amherst, NY, 2000.

·Kurtz, Paul, Forbidden Fruit. The Ethics of Humanism, Prometheus Books, Amherst, 1988.

·Nussbaum, Martha, Frontiers of Justice. Disability, Nationality, Species Membership, The Belknap Press, Harvard UP, 2006.

·Rachels, James, Created from the Animals. The Moral Implications of Darwinism, Oxford University Press, Oxford, 1991 (1990).

·Rawls, John, A Theory of Justice, Revised Edition, The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, Mass., 1999 (1971).

·Singer, Peter, Practical Ethics(2nd edition), Cambridge University Press, Cambridge, 1997 (1993).

·Singer, Peter, Animal Liberation, (2nd edition), Pimlico, London, 1995 (1975).

·Singer, Peter, The Expanding Circle. Ethics & Sociobiology, Farrar, Straus & Giroux, New York, 1981.

·Verhofstadt, Dirk, De derde feministische golf, Houtekiet, Antwerpen, 2006.

·Warraq, Ibn, Why I am not a Muslim, Prometheus Books, Amherst, New York, 1995.

Floris van den Berg

Floris van den Berg

Links

mailto:florisvandenberg@dds.nl