Moet er een totaal rookverbod komen in de horeca? Andere landen hebben zo een regel onlangs ingevoerd. Het is nu de beurt aan België om zich deze vraag te stellen. Als liberaal ben ik allergisch tegenover verbodsbepalingen. Maar ik heb ook van John Stuart Mill’s klassiek boek On Liberty geleerd dat mijn vrijheid beperkt wordt door de vrijheid van de anderen. Ik kan dus niet zomaar tabaksrook blazen in een ruimte waar andere mensen toegang hebben en hen zo verplichten om ook schadelijke stoffen in te ademen. Ik ben vrij om schadelijke stoffen in te ademen die ik zelf geproduceerd heb, maar als anderen ook die stoffen moeten inademen is mijn vrijheid beperkt. Een rookverbod in plaatsen die publiek toegankelijk zijn is dus geen antiliberale maatregel. Integendeel.

De volgende vraag die zich hier stelt is of de overheid moet optreden en een rookverbod moet uitvaardigen. Kan de vrije markt dit niet zelf oplossen? Als dat kan, dan is zo een oplossing waarschijnlijk te verkiezen boven een verbodsbepaling. In principe kan de vrije markt een oplossing bieden. Er zijn mensen die roken en er zijn er die niet roken. De tweede groep wordt als maar groter. Het is dus denkbaar dat cafébazen zich gaan specialiseren. De ene opent zijn café voor de rokers; de andere voor de niet-rokers. We krijgen een “evenwicht” met twee soorten cafés, eentje voor rokers; en een andere voor niet-rokers. Iedereen is gelukkig.

Er is echter een probleem. Het is niet omdat zo een evenwicht bestaat dat het gemakkelijk spontaan zal gevonden worden door de cafébazen. De reden is de volgende. De cafébaas die vandaag (in de afwezigheid van een algemeen rookverbod) zou beslissen zijn café om te vormen tot een niet-rokers café heeft een dubbel probleem. Ten eerste, moet hij bereid zijn zelf politieagent te spelen en klanten die roken buiten gooien. Sommige van die klanten zijn trouwe bezoekers; sommigen zijn vrienden geworden. Een delicate zaak. Ten tweede, heeft hij heel wat onzekerheid over het effect van zo een unilaterale beslissing. Zullen zijn concurrenten, die geen rookverbodsteken plaatsen in hun café niet gaan lopen met zijn rokende klanten? De cafébaas die iedereen toelaat, rokers en niet rokers, kent dit dubbel probleem niet.

De slotsom is dat het moeilijk zal zijn om spontaan het evenwicht met twee soorten cafés, eentje voor rokers en eentje voor niet-rokers, te realiseren. Op termijn zal het, mijns inziens, wel lukken als de groep van bezorgde niet-rokers groeit. Maar dit proces kan nog een tijdje duren. De overheid kan hier een duwtje geven door een algemeen rookverbod. Ik ben dus voor. Er is in deze hele discussie over het rookverbod nogal wat verwarring ontstaan over de vraag of zo een rookverbod het zakencijfer van de caféhouders naar beneden zal halen. We hebben beweringen gehoord als zou zo een algemeen rookverbod talloze cafébazen verplichten hun zaak te sluiten, met dramatische gevolgen: minder cafés, minder tewerkstelling, minder leute en plezier, kortom een stuk Vlaanderen dat teloor gaat.

Hoe geloofwaardig is zo een betoog? De ervaring uit het buitenland (Ierland, Noorwegen, Canada, New York, Nieuw Zeeland) kan ons vooruit helpen om deze vraag te beantwoorden. Er bestaan vandaag tientallen buitenlandse studies die antwoorden op de vraag of een algemeen rookverbod het zakencijfer van de cafés zal verminderen. Het minste wat men kan besluiten is dat het antwoord niet eenduidig is. Als we echter wat dieper graven in de massa studies dan ontdekken we wel een systematiek. De studies die besluiten dat het zakencijfer niet daalt of zelfs stijgt na de invoering van een rookverbod zijn bijna allemaal studies uitgevoerd door neutrale waarnemers en gepubliceerd in wetenschappelijke tijdschriften. De studies die vinden dat een algemeen rookverbod het zakencijfer van cafés doet dalen zijn meestal niet gepubliceerd in wetenschappelijke tijdschriften en hebben dikwijls banden met de tabaksindustrie. Ik heb meer vertrouwen in de wetenschappelijke studies.

De reden waarom een algemeen rookverbod waarschijnlijk niet zal leiden tot een daling van het zakencijfer is niet moeilijk te begrijpen. Er zijn meer en meer mensen die een bezoek aan het café hebben geschrapt uit het lijstje van de dingen die ze graag doen, omdat er daar teveel rook hangt. Die groep van mensen zal zeker nog toenemen. Een algemeen rookverbod zal hen opnieuw een duwtje in de rug geven om het café binnen te stappen. Die groep van nieuwe klanten zou wel eens groter kunnen worden dan de rokende klanten die de cafés verlaten. De weerstand bij vele cafébazen blijft groot. En dat is begrijpelijk. Het blijft voor velen heel onzeker wat het effect zal zijn van een algemeen rookverbod. Het is een beetje zoals wandelstraten. De winkeliers zijn bij de aankondiging dat hun straat een winkelwandelstraat wordt altijd tegen. Nadien, als het een succes blijkt te zijn, zijn ze altijd voorstander geweest. Wedden dat we hetzelfde zullen meemaken met het rookverbod in cafés?

Paul De Grauwe is hoogleraar internationale economie aan de Katholieke Universiteit Leuven



Deze tekst verscheen eerst in De Morgen van 5 december 2009

Paul De Grauwe

Paul De Grauwe

Links

mailto:Paul.Degrauwe@econ.kuleuven.be