Zeggen dat onze democratie in crisis verkeert, is een open deur intrappen. Aan het begin van de 21ste eeuw wordt ons politiek model op verschillende fronten belaagd door populistische en conservatieve stromingen die bewust of onbewust de democratie schade toebrengen. Een onderwerp dat de laatste jaren weer aan populariteit heeft gewonnen is het identiteitsvraagstuk. Het debat wordt niet enkel meer gedomineerd door de klassieke extremistische formaties in onze samenleving, maar ook respectabele figuren laten van zich horen. Recentelijk, bijvoorbeeld, heeft de Duitse bondskanselier zich laten verleiden tot de uitspraak dat de ‘multiculturele samenleving is mislukt’, heeft de Franse president een nationaal debat over de ‘Franse identiteit’ gelanceerd en bepleitte de Nederlandse vicepremier Verhaegen de terugkeer naar de ‘joods-christelijke cultuur’ van de Nederlandse samenleving.

Dichter bij huis viert het populair nationalisme hoogtij. De Vlaamse identiteit zou volgens de aanhangers van het nationalisme hét antwoord bieden op de uitdagingen van de toekomst. In wat volgt zal ik trachten te argumenteren waarom het nationalisme als politieke ideologie per se onverenigbaar is met de fundamenten van een democratie. Ik doe dit door te stellen dat pluralisme het kernconcept van een democratie uitmaakt en dat een nationalistische ideologie daar lijnrecht tegenin gaat. Vervolgens sluit ik af met een democratisch alternatief.

Democratie en pluralisme

De democratie in haar moderne vorm is, zoals we weten, het rechtstreekse product van een Verlichtingsdenken dat zich trachtte af te zetten tegen de achterhaalde principes van het Ancien Régime. Het was de 16de Florentijn genaamd Niccolò Machiavelli die met zijn denken de verlichtingsmotor in wezen in gang heeft gezet. Machiavelli, die ten onrechte wordt vereenzelvigd met gewetenloze machtspolitiek, was eigenlijk de eerste denker die de bestaande verscheidenheid aan individuele belangen, waarden en overtuigingen in de samenleving als uitgangspunt nam voor zijn politieke theorie. Machiavelli zag in dat een samenleving niet bestaat uit een homogeen geheel van individuen die een bepaalde lotsbestemming te wachten staan, maar dat elk individu ook bezig is met zijn eigen aardse bekommernissen en overleven. Op dat fundamenteel inzicht, namelijk dat een samenleving pluralistisch is en niet homogeen, bouwden de latere verlichtingsdenkers voort. Pluralisme vormde voortaan het uitgangspunt van de verschillende politieke theorieën en men dacht na over werkbare politieke systemen die daarvan rekenschap konden geven. Zo ontstond de theorie van het sociaal contract, waarbij het ‘volk’ in ruil voor het afdragen van een deel van de soevereiniteit aan de ‘Staat’ enkele onvervreemdbare rechten en vrijheden kreeg toebedeeld. Voortaan moest de Staat dus de wil van het volk vertegenwoordigen.

De wil van het volk wordt, aldus de Verlichtingsdenkers, gevormd door een dialoog waarbij individuen vanuit hun verschillende politieke, godsdienstige, culturele en filosofische achtergronden met elkaar in debat treden, elkaar trachten te overtuigen en zich vervolgens neerleggen bij de meerderheidsopvatting. Het is via dat zelfreinigend vermogen van het debat, via het steeds weer opnieuw in vraag stellen van de gevestigde waarden, via een botsing der ideeën dat een democratische samenleving zich ontwikkelt en een groeit. Een minderheid moet steeds de kans krijgen om zich te ontwikkelen tot meerderheid. Daarom ook zijn de checks and balances er in een democratische staatsinrichting op gericht om dat pluralisme in de samenleving te vrijwaren en ervoor te zorgen dat één enkele visie/overtuiging/geloof nooit het staatsbestel mag domineren. De democratie is dus het enige politiek model dat de diversiteit in de samenleving ernstig neemt. Pluralisme vormt de levensader van een democratische samenleving: zonder pluralisme, geen democratie en zonder democratie, geen pluralisme.

Nationalisme en homogeniteit

Nationalisme, daarentegen, gaat uit van het tegenovergestelde. Het heeft als fundamenteel uitgangspunt het streven naar zuiverheid en homogeniteit in de samenleving en tracht dat streven ook te verankeren in het staatsbestel. Het eerste probleem van een nationalistische invulling van het identiteitsvraagstuk is dat het streeft naar het uitschakelen van cultureel pluralisme. Op basis van criteria die per definitie subjectief zijn (er wordt immers gekozen voor één bepaalde visie op wát de ‘natie’ nu juist uitmaakt) wordt bepaald wie bij ‘het volk’ hoort en wie niet. Een dergelijke visie op identiteit houdt een tweevoudige beperking op de individuele vrijheid in. Om te beginnen worden individuen verplicht om, zonder het daar per se mee eens te zijn, deel uit te maken van een bepaalde nationale gemeenschap: voor hen die worden verondersteld tot ‘het volk’ te behoren is er geen opt-out. Anderzijds zijn er individuen die net wél willen behoren tot ‘het volk’ maar niet worden toegelaten: voor hen bestaat er geen opt-in. Een dergelijke visie op identiteit leidt dus uiteindelijk tot culturele verschraling.

Maar wat een nationalistische ideologie als politieke stroming nog gevaarlijker maakt, is het feit dat het de culturele identiteit, die zelf arbitrair wordt gedefinieerd, wil verheffen tot politieke identiteit en daarmee de culturele homogeniteit wil institutionaliseren. ‘Volk’ valt dan samen met de ‘Staat’. Daarmee raakt men aan de achillespees van een democratie, aangezien daardoor wordt geraakt aan het zelfreinigend vermogen van een samenleving, het individu wordt overgeleverd aan de willekeur van de Staat en de samenleving aldus kunstmatig homogeen wordt gehouden. Het is dat institutionaliseren van de nationalistische ideologie, van een bepaalde cultureel-etnische definitie van identiteit, dat Nazi-Duitsland amper twee eeuwen na de Verlichting heeft aangezet tot het kunstmatig zuiveren van ‘het volk’.

Maar ook dichter bij huis viert dat streven naar politieke homogeniteit hoogtij. Een van de argumenten die vandaag de dag algemene ingang heeft gevonden in het pleit voor een onafhankelijk Vlaanderen is het feit dat we in Vlaanderen en Wallonië met twee verschillende politieke realiteiten te maken hebben en dat Vlaanderen daarom alleen al eigen autonomie zou moeten verkrijgen. Maar het opdelen van politieke gemeenschappen op basis van de verschillende heersende politieke opvattingen gaat essentieel in tegen de principes van een democratische samenleving, omdat daarmee op kunstmatige wijze een politieke homogeniteit wordt gecreëerd. Dat heeft tot gevolg dat de meerderheidsvisie nog groter wordt, en de minderheidsvisie nog kleiner. Dat leidt uiteindelijk tot een reductie van kritische stemmen in de samenleving, wat, zoals we hierboven hebben uiteengezet, net een axioma van een democratische samenleving uitmaakt. Een samenleving die bewust streeft naar het reduceren van kritische stemmen en uitschakelen van pluralisme in de samenleving vervalt in een auto-destructief proces.

Identiteit in een democratische samenleving Het bovenstaande geldt niet alleen voor nationalisme, maar voor elke andere ideologie die homogeniteit als begin – en eindpunt neemt. Pluralisme vormt daarom een essentiële waarborg tegen de verschraling van het democratisch systeem. Het is dan ook de kerntaak van de Staat om dat pluralisme actief te ondersteunen en te promoten. De enige politieke identiteit die in een democratische samenleving daarom van tel kan zijn, is een identiteit gebaseerd op democratische participatie. In een dergelijke visie verkrijgt eenieder die deel uitmaakt van de samenleving krachtens het enkele feit daarvan het lidmaatschap van de politieke gemeenschap. Deze pragmatische visie op identiteit stoelt op seculiere, democratische criteria. Het gevolg van een dergelijke politieke identiteit is een zo maximaal mogelijke participatie van individuen in het debat, waardoor het bekomen resultaat een zo groot mogelijke legitimiteit geniet. Ook deze visie op identiteit is niet vrijblijvend: het betekent dat eenieder in ruil voor zijn recht op participatie in de gemeenschap ook bepaalde verantwoordelijkheden heeft. Immers, vrijheid en verantwoordelijkheid gaan hand in hand.

Guan Schaiko

Guan Schaiko

Links

guan@liberales.be