Waar ik mij vandaag het meest druk om maak, namelijk de toekomst van Europa, vinden anderen abstract en saai. Waarom zouden wij ons druk maken over zo’n flauw onderwerp? Mijn antwoord is eenvoudig: wanneer wij er niet in slagen om tegen de volgende Europese verkiezingen in 2009 een Europees referendum te houden over de polariserende kwestie van de doelgerichtheid en reden van de Europese eenmaking, dan is de toekomst van de Europese Unie naar de geest van de neoliberale orthodoxie beslist.

Wanneer wij dit delicaat onderwerp vermijden omwille van een onzekere vrede en er ons verder trachten door te slaan via de gewone weg van het compromis, laten wij de dynamiek van de ontketende markt de vrije loop en kijken wij toe hoe zelfs het bestaande beleidsvormend vermogen van de Europese Unie zal worden georganiseerd ten gunste van een verruimde Europese vrijhandelszone met onduidelijke grenzen. Voor de eerste keer in het Europese eenwordingsproces dreigt het gevaar dat de bereikte stand van de integratie teruggeschroefd wordt. Waar ik mij druk om maak, is de halsstarrige verlamming na het mislukken van beiden referenda over de Europese grondwet in Frankrijk en Nederland. Als men geen beslissing neemt in deze situatie, zal een beslissing een grote draagwijdte hebben. Ik had graag over dit onderwerp gesproken in het land dat vandaag de voorzitter van de Europese Raad levert, maar werd verzocht na te denken over de rol van de intellectueel. Ten slotte leidt het ene, zoals u kan merken, toch nog tot de andere.

Drie problemen, die voor ons zeer dringend zijn, raken verstrikt in die ene problematiek van de falende operationaliteit van de Europese Unie. Ten eerste de wereldeconomische voorwaarden die gewijzigd zijn ingevolge de globalisering beletten de naties momenteel gebruik te maken van de fiscale inkomsten. Zonder deze inkomsten kunnen ze immers niet meer in dezelfde mate voldoen aan de sociaal-politieke eisen, of toch enigszins aan de vraag naar collectieve goederen en openbare diensten, waaraan ze gewend geraakt zijn. Andere uitdagingen zoals de demografische ontwikkeling en de toegenomen immigratie verergeren de situatie nog waartegen slechts één enkel offensief mogelijk is : het terugwinnen van het beleidsvormend vermogen op supranationaal niveau. Zonder overeenstemmende belastingtarieven, zonder harmonisatie op middellange termijn van het economisch en sociaal beleid, vertrouwen we het lot van het Europese samenlevingsmodel aan anderen toe.

Ten tweede is er de terugkeer naar een meedogenloze hegemonie nastrevende machtspolitiek, de botsing van het Westen met de islamitische wereld, de verbrokkeling van staatsstructuren in andere delen van de wereld, de sociale gevolgen op lange termijn van de koloniale geschiedenis en de rechtstreekse politieke gevolgen van een mislukte dekolonisatie – het wijst allemaal op een uiterst gevaarlijke wereldsituatie. Enkel een Europese Unie die operationeel wordt op gebied van buitenlands beleid en een wereldpolitieke rol op zich neemt naast de Verenigde Staten, China, India en Japan kan in de bestaande instellingen van de wereldeconomie een alternatief bieden voor de heersende Washington Consensus en vooral binnen de UNO de hervormingen bespoedigen die allang hadden moeten plaatsvinden, ondertussen door de Verenigde Staten werden geblokkeerd, maar afhankelijk zijn van hun steun.

Ten derde dienen de oorzaken van de sinds de oorlog in Irak zichtbaar geworden verdeeldheid van het Westen ook te worden gezocht in een cultuurstrijd die de Amerikaanse staat zelf in twee bijna even grote kampen verdeelt. Ingevolge deze mentale ommekeer zijn de totnogtoe geldende normatieve maatstaven van het regeringsbeleid verschoven. Dit kan de nauwste bondgenoten van de Verenigde Staten niet onverschillig laten. Het is precies in cruciale gevallen van het gemeenschappelijke optreden dat we ons moeten losmaken van de afhankelijkheid van de superieure partner. De Europese Unie heeft daarom ook strijdkrachten nodig. Totnogtoe hebben de Europeanen zich onderworpen aan de aanwijzingen en regels van het Amerikaanse opperbevel als zij ingezet worden door de NAVO. Nu moeten we in staat zijn om, ook als we gemeenschappelijk optreden, trouw te blijven aan onze eigen zienswijze op gebied van volkenrecht, folterverbod en oorlogsstrafrecht.

Daarom moet Europa, mijns inziens, de moed bijeenrapen om een hervorming door te voeren die de Unie niet enkel een efficiënte besluitvorming, maar ook een eigen buitenlandminister, een rechtstreeks verkozen president en een eigen financiële basis verschaft. Deze eisen kunnen het voorwerp zijn van een referendum dat gepaard kan gaan met de eerstvolgende verkiezingen van het Europees Parlement. Het voorstel zou als aanvaard kunnen worden beschouwd, indien het de ‘dubbele meerderheid’ van de staten en stemmen van de burgers zou bereiken. Tegelijk zou dat referendum enkel bindend zijn voor de lidstaten waarvan een meerderheid van de burgers zich telkens voor de hervorming heeft uitgesproken. Europa zou bijgevolg kiezen voor een konvooimodel waarbij de traagste component het tempo aangeeft. Vanzelfsprekend zouden ook in een Europa met een kern en periferie, de landen die er de voorkeur aan geven om voorlopig af te wachten, er steeds voor kunnen kiezen om zich aan te sluiten bij het centrum.

Met deze uitspraken weet ik dat ik op dezelfde golflengte zit als de Belgische Eerste Minister Guy Verhofstadt die zopas een manifest over de Verenigde Staten van Europa heeft gepubliceerd. Dit voorbeeld, dames en heren, toont aan dat politici die vooruitkijken intellectuelen op sleeptouw kunnen nemen.

Dankwoord van Jurgen Habermas bij de inontvangstneming van de Prijs Bruno-Kreisky op 9 maart 2006 in de Universiteit van Wenen.

Jurgen Habermas

Jurgen Habermas

Links

http://www.renner-institut.at/download/texte/habermas2006-03-09.pdf